اين گوينده . ابن عامر و نافع و عاصم و يعقوب خواندند : * ( يَذْكُرُ ) * ، به تخفيف من الذّكر ، و باقى قرّاء : يذّكّر به دو شدّ ( 1 ) من التّذكّر ، و اختيار تشديد است لقوله : . . . إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الأَلْبابِ ( 2 ) . * ( أَنَّا خَلَقْناه مِنْ قَبْلُ ) * ، كه ما او را بيافريديم پيش از اين . * ( وَلَمْ يَكُ شَيْئاً ) * ، و او موجود نبود اگر اوّل آفريدن بى آن كه آن را اثرى بود در وجود بر او متعذّر نبود اولى و أحرى كه اعادت بر او متعذّر نباشد . آنگه قسم ياد كرد خداى تعالى ، گفت : به حقّ خداى تو كه ما ايشان را حشر كنيم با ديوان ، يعنى جمع كنيم ميان ايشان و ميان ديوان ، چه ديوان قرين ايشان بودند كه ايشان را اغوا و اضلال كردند ، فردا همه را به يك جاى برانگيزيم . در خبر است كه : خداى تعالى بفرمايد روز قيامت تا هر كافرى را به سلسله‌اى با ديوى ببندند . * ( ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ ) * ، آنگه همه را حاضر كنيم گرد بر گرد دوزخ بر زانو ( 3 ) افتاده . عبد اللَّه عبّاس گفت : جماعات جماعات گروه گروه ، بر اين قول جمع جثوه باشد . حسن بصرى گفت : جثيّا على الرّكب ( 4 ) ، بر اين قول جمع جاثي باشد على فعول ، چنان كه گفتيم پيش از اين ، قال الكميت : هم تركوا صراطهم جثيّا و هم دون السّراة ( 5 ) مقرّنينا ( 6 ) * ( ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ ) * پس برون آريم از هر گروهى . و شيعت ، جماعتى باشند معاون بر كارى ، يقال : تشايع القوم اذا تعاونوا ، و منه قيل : للشّجاع مشيّع ، اى معان . * ( أَيُّهُمْ ) * ( 7 ) ، در رفع او نحويان خلاف كردند . خليل گفت بر حكايت مرفوع است ، كأنّه قال : فيقال * ( أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا ) * فليخرج . سيبويه گفت : مبنى است على الضَّم ، و معناه الَّذى هو اشدّ على الرّحمن ، الَّا آن است كه چون « هو » از او حذف كردند حذفى لازم صار كأنّه ( 8 ) بعض الاسم . يونس گفت هو كقولهم : علمت

--> ( 1 ) . آج ، لب : تشديد . ( 2 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 9 . ( 3 ) . آب ، آج ، لب ، آز : زانو . ( 4 ) . آب ، آز ، مش : الرّاكب . ( 5 ) . اساس و ديگر نسخه بدلها : السّراة ، به قياس با چاپ شعرانى و با توجّه به منابع شعرى ، تصحيح شد . ( 6 ) . آط : معزّبيبا ، آج ، لب : معرّئيبا ، آز ، مش : مغربيا ، به قياس با نسخه آب ، تصحيح شد . ( 7 ) . آج ، لب ، آز اشدّ . ( 8 ) . آج ، لب : كأنّه صار .