و اگر خداى خواهد همه را هدايت دهد . اين مشيّت قهر و جبر ( 1 ) است چنان كه بيان كرديم فى قوله : وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لآمَنَ مَنْ فِي الأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَ فَأَنْتَ تُكْرِه النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ ( 2 ) . تو اكراه خواهى كردن ( 3 ) اى محمد ؟ يعنى إكراه نه كار تو است اكراه خداى تواند كردن و ( 4 ) لكن نكند از آن جا كه حكمت راه ندهد . و گفته است : لا إِكْراه فِي الدِّينِ ( 5 ) . . . ، و هر آيت كه مانند اين باشد ( 6 ) تفسيرش ( 7 ) اين باشد كه گفتيم من قوله : وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً ( 8 ) . و قوله : وَلَوْ شِئْنا لآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها ( 9 ) . . . ، براى آن كه ارادت اختيارى خود هست و كرده ، امر ( 10 ) موقوف نباشد بر شرطى . قوله : * ( هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً ) * ، او آن خداست كه فرود آورد براى شما از آسمان آبى ، يعنى آب باران ، * ( لَكُمْ مِنْه شَرابٌ ) * ، شما را از آن خورش است و از آن درختان شما را پرورش است بهرى ( 11 ) شرب شماست و بهرى شرب درختان شماست تا آن را به آب ( 12 ) باران مىپرورد و بهرى از آن ميوه‌دار باشد و بهرى از آن براى هيزم ( 13 ) . و در برگ او چهار پاى ( 14 ) شما را [ 86 - پ ] علف است . و قوله : * ( فِيه تُسِيمُونَ ) * ، اى ترعون أنعامكم . يقال : سامت السّائمة ، اذا رعت و اسمتها انا ( 15 ) إذا رعيتها . و « رعى » هم لازم است ( 16 ) و هم متعدّى و « سوم » جز لازم نباشد . و قال الاعشى : و متى ( 17 ) القوم بالعماد إلى الرّزحى ( 18 ) و أعيا المسيم أين المساق ( 19 )

--> ( 1 ) . جميع نسخه‌ها : جبر و قهر . ( 2 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 99 . ( 3 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : كرديا . ( 4 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : ندارد . ( 5 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 256 . ( 6 ) . قم : اين است ، آط ، آب ، آز ، آج ، لب : آن است . ( 7 ) . جميع نسخه‌ها : تفسير او . ( 8 ) . سورهء هود ( 11 ) آيهء 118 . ( 9 ) . سورهء سجده ( 32 ) آيهء 13 . ( 10 ) . جميع نسخه‌ها : كرده است . ( 11 ) . قم ازان . ( 12 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : تا آن را آب . ( 13 ) . آط بود . ( 14 ) . قم : چهار پايان . ( 15 ) . قم : و اسمتها ، آط ، آب ، آز : اسميتها انا ، آج ، لب : اسميتها . ( 16 ) . قم ، آب ، آز : باشد . ( 17 ) . قم ، آب ، آز : مشى . ( 18 ) . اساس : الدّرحى ، با توجه به قم و ديگر نسخ و مآخذ شعر تصحيح شد . ( 19 ) . قم : المسام .