فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّه قُلُوبَهُمْ . . . ( 1 ) ، و قال : رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنا . . . ( 2 ) ، گفتند سبب نزول آيت آن بود كه : مردى بود در جملهء صحابه ، او را ابو خيثمه عبد اللَّه بن خيثمه گفتند . او از رسول - عليه السّلام - باز پس استاد در غزات تبوك ده روز . و اين مرد دو زن داشت يك روز به گرمگاه در آمد ، اين زنان هر يكى عريشى ساخته بودند و برفته و آب زده و جامه فگنده و آب سرد نهاده و طعامى ساخته . او در آمد ايشان پيش او رفتند و او در عريش آمد و بنشست جايى بود خنك و آبى سرد و طعامى ( 3 ) ، و زنان به خدمت او ايستاد [ ه ] ( 4 ) . با خويشتن انديشه كرد و گفت : من روا دارم كه من اين جا بنشينم بر چنين حال ( 5 ) و رسول خداى و صحابهء او سلاح در گردن ( 6 ) در گرما و سرما و باد و باران در رنج ! و اللَّه كه من با اين زنان حديث نكنم تا ساز نكنم و از قفاى رسول بنشوم . آنگاه برگ بساخت و زنان با او حديث مىكردند و او جواب نمىداد ، و شتر پيش آورد و زادى كه داشت و برگى بر او بست و بر نشست و برفت تا به رسول - عليه السّلام - رسيد به تبوك . مردم گفتند : يا رسول اللَّه ! سوارى مىآيد از راه . رسول - عليه السّلام - گفت : كن ابا خيثمه ، ابو خيثمه باشد ( 7 ) كه پيش آمد ، ابو خيثمه بود . رسول - عليه السّلام - گفت : چگونه افتاد كه از من باز پس ايستادى و اكنون بيامدى ؟ گفت : يا رسول اللَّه ! قصّه چنين افتاد و گفت و آنچه رفته بود ( 8 ) حكايت بكرد با رسول - عليه السّلام . خداى تعالى اين آيت بفرستاد و گفت از پس آن كه دل گروهى بر ( 9 ) ابو خيثمه و مانند او جماعتى كه باز ماندند از صحبت رسول . آنگه مدد توفيق ايشان را دريافت تا برفتند و رضاى رسول دريافتند و توبه كردند و خداى تعالى توبهء ايشان قبول كرد ، و ذلك قوله : * ( . . . ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا ) * ( 10 ) . و بعضى دگر گفتند : من بعد ما كاد يزيغ قلوب فريق منهم ، مراد آنانند كه [ 120 - پ ] ايشان را في ساعة العسرة ، از بى زادى و بى آبى و بى برگى رنج رسيد تا نزديك بود كه دل ايشان از راه حق ميل -

--> ( 1 ) . سورهء صف ( 61 ) آيهء 5 . ( 2 ) . سوره آل عمران ( 3 ) آيهء 8 . ( 3 ) . مل نيكو . ( 4 ) . اساس : ندارد ، از مل ، افزوده شد . ( 5 ) . مل : حسن حال . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها افگنده . ( 7 ) . آو ، مج ، مل : باش . ( 8 ) . آو ، آج ، بم ، مج ، لب : آنچه رفت . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها : چون . ( 10 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 118 .