عبد اللَّه عباس گفت : عذاب اول زكات مال ستدن است از ايشان بر كره ايشان ، و دوم عذاب گور . محمد بن اسحاق گفت : عذاب اول آن است كه ، ايشان را به تيغ در اسلام آورد ( 1 ) بر رغم ايشان بى آن كه ايشان را در آن خيرى و نفعى مأمول است . دوم عذاب گور . سه‌ام ( 2 ) عذاب دوزخ . بعضى دگر گفتند : عذاب اوّل آن است كه فريشتگان بر روى و پشت ايشان مىزدند عند قبض روحشان ، دوم عذاب گور و گفتند : تفسير او در سورهء النّحل است ، فى قوله : . . . زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ » . مقاتل بن حيّان گفت : عذاب اوّل تيغ بود برايشان روز بدر ، و عذاب دوم بنزديك مرگ . حسن بصرى گفت : عذاب اول قوله : مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا ( 4 ) . و عذاب دوم عذاب گور . عطا گفت : عذاب اول امراض و محن دنياست بر سبيل عقوبت بى عوض ، و بيانش آن كه ، در آخر سورت گفت : أَ وَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ( 5 ) . . . ، و المعنى : يعذبون بالامراض . آنگه گفت : ايشان را در آن لطفى و اعتبارى نبود ، بيانش : . . . ثُمَّ لا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ ( 6 ) ، بل لطف ديگران را بود . ضحّاك گفت : عذاب اوّل عذاب گور است ، و عذاب دوم عذاب دوزخ . و گفتند : عذاب اوّل به احراق مسجدى كه كرده بودند ، رسول - عليه السلام - بفرمود تا بسوختند ، و دوم عذاب دوزخ . و گفتند : عذاب اوّل مال خرج كردن در طاعت تو ، و عذاب دوم خويشان و دوستان را كشتن به فرمان تو . * ( ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلى عَذابٍ عَظِيمٍ ) * ، آنگه ايشان را در قيامت با عذابى بزرگ برند ، و آن عذاب دوزخ است . قوله : * ( وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ ) * ، مفسّران گفتند : آيت در جماعتى آمد كه ايشان از رسول - عليه السلام - باز پس استادند در غزات تبوك . چون رسول برفت ، پشيمان

--> ( 1 ) . آو ، آج ، بم ، مل ، لب : آوردند . ( 2 ) . آو ، بم : سيم ، آج ، مل ، مج ، لب : سيوم . ( 3 ) . سورهء نمل ( 16 ) آيهء 88 . ( 4 ) . سورهء احزاب ( 33 ) آيهء 61 . ( 5 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 126 . ( 6 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 126 .