قوله : * ( فَلا تَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَرِينَ ) * ، هم خطاب با رسول است و مراد غيرى ، چنان كه گفت : يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّه وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ . . . ( 1 ) ، مراد نه رسول است اگر چه خطاب با اوست ، نبينى كه گفت : . . . فَإِنَّ اللَّه كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً ( 2 ) ، خطاب با امّت او كرد . و وجهى دگر در آيت آن است كه : حق تعالى « ان » گفت و « ان » حرف شرط باشد و [ مشروط موقوف بود بر شرط ، چون شرط نباشد ] ( 3 ) مشروط هم نباشد . در مثل گويند : اگر بكشند ( 4 ) برست ( 5 ) ، لا جرم رسول - عليه السّلام - چون اين آيت آمد گفت : ما كنت شاكّا و لا أشكّ ، گفت : من شاكّ نيم ، لا جرم نخواهم از ايشان [ چيزى ] ( 6 ) پرسيدن ، و اين وجه بهتر از همه وجوه است كه با او تعسّفى نيست و ظاهر بر جاى خود است . و الامتراء ، الشّك ، و كذلك : المرية ، و اصله من المرى ، و هو مسح ضرع النّاقة ليعلم أ بها لبن ام لا ، او نيز چون شك كند پستان شتر بمالد تا شير دارد يا نه ! ثمّ كثر ، آنگه در استعمال بسيار شد تا آن جا ببينى ( 7 ) كه شك نباشد كسى پستان شتر بمالد تا شير دوشد مريت گويند ، آنگه گفت ( 8 ) : مرى ، استخراج باشد ، يعنى استخراج اللَّبن من الضّرع ، و اصل آن است كه گفتيم . * ( وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّه فَتَكُونَ مِنَ الْخاسِرِينَ ) * ، و مباش از جملهء آنان كه آيات ما دروغ دارند ، كه پس ، از جملهء زيانكاران باشى . و « من » ، در هر دو جاى تبعيض است ، و اگر در دوم گويند تبيين است هم روا باشد ، قوله : فتكون ، منصوب است به « فا » به جواب نهى به اضمار « ان » . و « نون » تأكيد راست در نهى ، و آيت نيز خطاب است با رسول و مراد جز او ، چنان كه گفت : لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ . . . ( 9 ) ، و هم اين وجه كه در آيت اوّل گفتيم ، اين جا توان گفتن ، و نيز در آيت استشهاد ( 10 ) براى آن كه خداى تعالى نهى مىكند رسول را تا از جملهء مكذّبان نباشد ، و واجب نبود كه نهى آن را كنند كه او آن فعل منهىّ عنه

--> ( 1 ) . سورهء احزاب ( 33 ) آيهء 1 . ( 2 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 128 . ( 6 - 3 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، افزوده شد . ( 4 ) . مج ، آز : نكشند . ( 5 ) . آو ، آج ، بم ، مج : بر دست ، لب : نروست ، آز : بروست . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها : نيز . ( 8 ) . مل : آنگاه گفتند . ( 9 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 65 . ( 10 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : استشهادى ، مل : استفهام .