أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ . . . ( 1 ) ، و المعنى لئلَّا تقولوا ( 2 ) يوم القيامة ، معلوم است كه خداى تعالى بيان براى نفى ضلال ( 3 ) كند نه براى ضلال ، و كوهها براى آن بر زمين نهاد تا بنه خسبد نه براى آن تا بخسبد ( 4 ) اگر گويند : اين آيات وزان آن نيست براى آن كه [ در آن آيات « لام » و « لا » محذوف است ، و در اين آيت « ان » و « لا » ، جواب گوييم : « لا » در هر دو آيت محذوف است كه ] ( 5 ) تغيّر معنى به او متعلَّق است . و امّا لام كى و « ان » ( 6 ) به يك معنى باشد ، نبينى كه متعاقباند في قول القائل : جئتك لتكرمني ، و جئتك ان تكرمني ، چون چنين باشد مطابقه ظاهر شد ميان آيت كه ما ( 7 ) در اوئيم و ميان آيات استشهاد ( 8 ) . و وجه دوم ، آن است كه : « لام » ، « لام » عاقبت است بر آن شرح كه داده‌ايم پيش از اين ، و معنى آن كه : بار خدايا ! تا با فرعون [ و ] ( 9 ) قوم او اين همه نعمت بكردى ، و تو را معلوم بود كه عاقبت كار ايشان كفر و ضلال بود ، امثلهء اين « لام » از آيات و ابيات مستقصى در سورة الاعراف و ديگر جاى گفتيم ، من قوله : فَالْتَقَطَه آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً . . . ( 10 ) ، و قال الشّاعر : لدوا للموت و ابنوا للخراب و وجهى ديگر آن كه گفتند : ممتنع نبود كه در قوم فرعون جماعتى بودند ( 11 ) كه مذهب جبر داشتند ، خداى تعالى اين آيت بگفت ردّا عليهم على سبيل التّهكّم ، يعنى چنين كرده‌ايم ( 12 ) عندكم و على زعمكم و دعواكم و اعتقادكم الباطل و ظنّكم الكاذب . وجه چهارم آن كه : اين بر وجه استفهام باشد ، و حرف او كه همزه است از كلام ساقط بود و تقدير آن بود [ كه ] ( 13 ) ءاتيت فرعون و ملاه زينة ، بار خدايا تو فرعون و قومش را مال و زينت براى آن دادى ( 14 ) تا ضالّ شوند ؟ و اين وجه ضعيف است براى آن كه عرب حرف استفهام آن جا بيفگند كه در كلام از او عوضى باشد ، و اين جا عوضى

--> ( 1 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 172 . ( 2 ) . اساس : يقولوا ، به قياس با نسخهء مج ، تصحيح شد . ( 3 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : ضلالت . ( 4 ) . آز : بجنبد . ( 13 - 9 - 5 ) . اساس : ندارد ، از آو ، افزوده شد . ( 6 ) . آج ، آز : « لام » و « ان » ، آو ، بم : « لام » كه « آن » . ( 7 ) . آج ، لب ، آز : آن كه . ( 8 ) . آو ، آج ، بم ، آز : تو . ( 10 ) . سورهء قصص ( 28 ) آيهء 8 . ( 11 ) . همهء نسخه بدلها : بوده باشند . ( 12 ) . همهء نسخه بدلها : كرده‌ام . ( 14 ) . لب كه .