كردن در حوايج برآسايى [ 150 - ر ] ، چه اگر شب ( 1 ) روشناى به حدّ روز بودى ، حرص تو را رها نكردى كه از عمل و سعى و كارى ( 2 ) و رنج بر آسودى ، چنان كه در شبهاى روشن بيشتر مردمان كنند ( 3 ) * ( وَالنَّهارَ مُبْصِراً ) * ، و روز را بينا كرد [ ه است و ] ( 4 ) شب از جهت تاريكى بمثابت نابينايى كرد ، و روز را چو ( 5 ) بينايى ، و هذا من باب ليل نايم و نهار صايم ، اى ينام فيه و يصام ، و مثله قوله : فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ . . . ( 6 ) ، اى فما ربحوا في تجاراتهم ( 7 ) ، آنگه بر مجاز و توسّع فعل را با روز داد و با تجارت بر طريق مبالغت ، و على هذا بيت جرير : لقد لمتنا يا امّ غيلان فى السّرى و نمت و ما ليل المطىّ بنائم و قال رؤبة : و نام ليلي و تجلَّى همّي و قال آخر : سهدا اذا ما نام ليل الهوجل و اين جعل ، به معنى خلق است ، براى آن متعدّى است به يك مفعول ، و چون به معنى نصب باشد [ متعدّى بود به دو مفعول ، چنان كه گفت : وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً ، وَجَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً ( 8 ) ] ( 9 ) . * ( إِنَّ فِي ذلِكَ لآياتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ ) * . در اين كه گفت ، از جعل شب و روز به اين صفت ، آياتى است و علاماتى و دلالاتى گروهى را كه ايشان بشنوند و انديشه كنند و معتبر شوند . * ( قالُوا اتَّخَذَ اللَّه وَلَداً ) * ، آنگه حكايت كرد از شنيعى ( 10 ) قول مشركان و آنان كه خداى را فرزند گفتند ، گفتند : خداى فرزند گرفته است ، خداى تعالى به اين آيت رد كرد بر سه گروه : يكى مشركان كه گفتند : الملائكة بنات اللَّه ، و فريشتگان دختران

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها در . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : كار . ( 3 ) . اساس : كند ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 4 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 5 ) . آو ، آج ، بم : چون . ( 6 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 16 . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها : تجارتهم . ( 8 ) . سورهء نبأ ( 78 ) آيهء 10 و 11 . ( 9 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء مل ، افزوده شد . ( 10 ) . مل : تشنيع ، مج : شنيع .