قيامت با ايشان چه خواهد رفتن ! همانا گمان رحمت و ثواب نبرند ( 1 ) ، چه ( 2 ) گمان عقاب و عقوبت نبايد ( 3 ) تا برند . و وجهى ديگر در معنى آيت آن است كه : كجا گمان ايشان به تفصيل آن رسد كه خداى تعالى اعداد ( 4 ) كرده باشد براى ايشان از عقاب . آنگه گفت : خداى تعالى ، خداوند فضل و افضال و نعمت است بر خلقان و آنچه بر ايشان آمد از و بال و عقوبت هم از فعل ايشان و از كرد ( 5 ) ايشان ، و لكن بيشتر مردمان اين ندانند از آن جا كه انديشه نكرده باشند و شكر نعمت او نكنند از اين وجه را . قوله : * ( وَما تَكُونُ فِي شَأْنٍ ) * - الاية ، حق تعالى در اين آيت تهديد كرد مكلَّفان را . گفت : و تو اى محمّد ! و مراد امّت و جمله مكلَّفان - نباشى در كارى . و شأن ، كارى باشد كه آن را قدر و منزلتى باشد ، و الشّأن و الحال ( 6 ) و البال ( 7 ) نظائر ، در هيچ كارى نباشى و هيچ قرآنى بر اينان نخوانى و هيچ عملى و كارى نكنى الَّا ما ( 8 ) بر شما گواه باشيم . چون در آن جا شوى ( 9 ) و خوض كنى براى آن گفت ، تا مكلَّفان متنبّه و متّعظ باشند و غافل و بىخبر نباشند ، و بدانند كه بر ايشان رقيبان و نگاهبانانند ، فساد از سر فرو فكنند ( 10 ) و گزافكارى پيش نگيرند ، و قوله : * ( وَلا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ ) * ، اين « من » اين جايگاه زيادت است و براى تأكيد نفى آورد ، چنان كه : ما جاءني من رجل . قوله : * ( وَما يَعْزُبُ ) * ، دور ( 11 ) نشود و غايب نشود و فرو نشود بر خداى تعالى . جملهء قرّاء خواندند : يعزب بضمّ الزّا ، مگر كسائى كه او خواند : و ما يعزب بالكسر ، و هما لغتان . و قوله : * ( مِنْه مِنْ قُرْآنٍ ) * ، اين ضمير راجع است با قرآن ، و او ضمير قبل الذّكر است على شريطة التّفسير ، و اين براى تفخيم شأن قرآن گفت . و قوله : * ( مِنْ قُرْآنٍ ) * ، شايد كه تبيين بود و شايد كه زيادت بود ، و قوله : * ( شُهُوداً ) * ، جمع شاهد ، يقال : شهد عليه ، و هو نقيض شهد له ، و قوله : * ( إِذْ تُفِيضُونَ فِيه ) * ، يقال : افاض في العمل و افاض في الحديث

--> ( 1 ) . آج ، آز : مىبرند . ( 2 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : جز . ( 3 ) . مل : بايد . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج : اعتداء . ( 5 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : كردار . ( 6 ) . اساس : فى الحال ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 7 ) . اساس : و المال ، به قياس با نسخهء آو ، تصحيح شد . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : و ما . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها در او . ( 10 ) . همهء نسخه بدلها : فرو نكنند . ( 11 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : و دور .