بود يا الم يا آنچه مؤدّى بود باز آن ( 1 ) يا با يكى از آن ، و معنى استثناء آن است كه : الَّا ما شاء اللَّه ان ( 2 ) يملَّكني . * ( قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَتاكُمْ عَذابُه بَياتاً أَوْ نَهاراً ) * ، حق تعالى گفت رسولش را : بگو اين كافران را كه استعجال مىكنند عذاب خداى را : * ( أَ رَأَيْتُمْ ) * ، مىبينيد ( 3 ) ، و المعنى علمتم ، مىدانيد ( 4 ) كه اين ( 5 ) كافران گناهكاران به چه مىشتابند از عذاب ، اگر عذاب ما بديشان آيد به شب يا به روز ! يعنى شما چه دانيد كه آن چه آفت و بلاست ، آن عذاب كه ايشان بدان استعجال مىكنند و مىخواهند تا به زودى بديشان رسد ، اگر بيايد آن عذاب به شب يا به روز ، و در كلام تقديم و تأخيرى هست تا معنى مستقيم شود ، و آن آن است كه : أ علمتم ماذا يستعجل [ منه ] ( 6 ) المجرمون من العذاب ان اتيكم العذاب بياتا او نهارا . و رؤيت ، به معنى علم است براى آن كه در جمله استفهامى شده است ، يعنى مىدانيد كه چه آفت است كه ايشان مىخواهند كه به سر ايشان آيد از عذاب خداى اگر به شب آيد يا به روز ؟ و عذاب ، المى باشد مستمر ، و منه : عذبة ( 7 ) اللَّسان لاستمراره فى الكلام ( 8 ) ، و : ماء عذب ( 9 ) اذا كان مستمرّا فى الحلق . و البيات و البيتوتة ، الايقاع باللَّيل ( 10 ) ، و اين جايگاه در جاى ظرف نهاد ( 11 ) ، اى ليلا و نهارا ، و اشتقاق او از فراخى باشد سمىّ بذلك لاتّساع الضّياء فيه ، و منه النّهر لاتّساعه ، و استنهر الفتق اذا اتّسع . * ( ما ذا يَسْتَعْجِلُ مِنْه ) * ، اين استفهام ( 12 ) به معنى انكار است . زجّاج گفت : موضع « ما » رفع است به ابتدا و « ذا » ، به معنى الَّذي است ، اى ما الَّذي * ( يَسْتَعْجِلُ مِنْه الْمُجْرِمُونَ ) * ، و گفت : روا باشد ( 13 ) و « ماذا » ، يك اسم باشد ، و التّقدير : اىّ شىء يستعجل منه المجرمون ، چيست آن عذاب كه بدان استعجال

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها بجز مل : به آن ، مل : با آن . ( 2 ) . آو ، آج ، بم ، آز : از . ( 3 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : مىبينى . ( 4 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : مىدانى . ( 5 ) . آج ، لب ، آز : اى . ( 6 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، از قرآن مجيد افزوده شد . ( 7 ) . آج ، آز : عذابة . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : في استمراره على الكلام . ( 9 ) . آو ، آج ، بم ، مج ، لب ، آز : عذاب . ( 10 ) . مل : في اللَّيل . ( 11 ) . آو ، بم ، لب ، آز : نهاده . ( 12 ) . آو ، بم ، آز : استفهامى . ( 13 ) . لب كه .