دادى ] ( 1 ) . و صدق خبرى باشد كه مخبرش على ما هو به باشد . * ( قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلا نَفْعاً إِلَّا ما شاءَ اللَّه ) * ، در اين آيت حق تعالى رسول را فرمود تا : براءت كند از حول و قوّت خود ، و به خلقان نمايد ، و ايشان را اعلام كند كه خير و شرّ و نفع و ضرّ او به دست او نيست و به امر او نيست ( 2 ) ، از آنچه به خداى تعالى تعلَّق دارد از مرگ و زندگانى و بيمارى و تندرستى و قبض و بسط روزى و جدب و خصب زمان و ثواب و عقاب ، بل اين جمله به خداى تعلَّق دارد ، و آنچه او بر آن مالك است و قادر ( 3 ) ، به تمليك ( 4 ) و اقدار اوست ، كه هر تصرّف كه ما توانيم كرد به ( 5 ) حيات و قدرت توانيم كردن ، و حيات و قدرت از اوست - جلّ جلاله . پس ، هر چه ما مىكنيم از آن كه افعال ماست و تصرّفات ما ، هم به واسطهء ( 6 ) ملك اوست ، و اگر او نخواهد ما نتوانيم كردن ، بدان معنى كه او آلت ندهد و تمكين نكند ، و قوله : * ( إِلَّا ما شاءَ اللَّه ) * ، مشيّت خداى تعالى تعلَّق دارد به جملهء افعال ، كه او هيچ فعل نكند كه ( 7 ) نه آن را مريد باشد . و امّا افعال ما هر چه مأمور است بدان از جهت او آن را مريد باشد ، و آنچه منهى است از قبل او از آن آن را ( 8 ) كاره باشد ، و آنچه جز اين است ( 9 ) از مباحات و قبايح ، آن را مريد نباشد ، و قبايح را كاره باشد ، و مباح را نه مريد باشد و نه كاره ، براى آن كه جارى مجراى عبث بود . آنگه گفت : * ( لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ ) * ، هر امّتى را و جماعتى را ، بل هر نفسى را اجلى و وقت وفاتى هست . و بيان كرديم كه اجل وقت مضروب باشد ، حق تعالى گفت : چون وقت وفاتشان در آيد ، آن وقت كه من زده باشم و نهاده ، از آن وقت ايشان را يك ساعت تقديم و تأخير نكنند . و استقدام و استئخار ، طلب تقدّم و تأخّر ( 10 ) باشد ، و به معنى تقديم و تأخير آيد ( 11 ) همچنين . و نفع ، لذّت باشد يا سرور يا آنچه مؤدّى باز آن ( 12 ) يا با يكى از آن ، و ضرر غم

--> ( 1 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخه آو ، و ديگر نسخه بدلها ، افزوده شد . ( 2 ) . آج ، لب ، آز : نى . ( 3 ) . آج ، مل ، مج ، لب ، آز بر آن . ( 4 ) . مل : به تملَّك . ( 5 ) . آج ، آز : از . ( 6 ) . آو ، آز و . ( 7 ) . مل او . ( 8 ) . آج ، لب ، آز : از قبل او آن را . ( 9 ) . آو ، آج : آنچه حرام است . ( 10 ) . آو ، آج ، بم ، مج ، لب ، آز : تقديم و تأخير . ( 11 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : آيت . ( 12 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : به آن ، مل : با آن .