فاعل اين افعال است ، خداوند شماست بدرستى و سزاى خداوندى و مستحقّ عبادت . چون درست شد كه حقّ اوست ، از پس حق چه باشد جز ضلال و گمراهى ! * ( فَأَنَّى تُصْرَفُونَ ) * ، چگونه مىبرگردانند ( 1 ) شما را ، و معنى آن كه : چگونه مىگردى از او و معرفت و عبادت او با چندين آيات و دلالات و عبر و عجايب ! آنگه براى آن به لفظ ما لم يسمّ فاعله گفت از قوّت آن [ كه ] ( 2 ) به هيچ وجه از آن انصراف و عدول و نفه ( 3 ) نمىكنند تا پندارى در آن مختار نه اند ( 4 ) . و مورد آيت مورد انكار است ، و اگر فعل او بودى ، هيچ كس بر فعل خود منكر نشود ، پس در آيت دليل است بر آن كه انصراف ايشان و كفر ايشان به فعل و مشيّت خداى نيست . قوله : * ( كَذلِكَ حَقَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ ) * ، اهل مدينه و ابن عامر خواندند اين جا و در آخر اين سورت و در سورة المؤمن : « كلمات » على الجمع ، و دگر قرّاء بر وحدان ( 5 ) خواندند : * ( كَلِمَةُ رَبِّكَ ) * . معنى كلمه ، آن خبر است كه خداى داد به آنچه در لوح بنوشت از آنچه در سابق علم او رفته بود كه : ايشان ايمان نيارند . و آن كه بر جمع خواند ، گفت : آن ( 6 ) جملهء كلمات باشد تا ( 7 ) كلامى از او حاصل آيد ، و هم اين معنى در كلمه كه لفظ واحد است برود براى آن كه ايشان قصيده‌اى را و خطبه‌اى را كلمه خوانند ، و اگر چه لفظ واحد بود بر جنس حمل كنند صالح بود واحد را و جمع را ، قوله : * ( كَذلِكَ ) * ، محلّ « كاف » نصب است ، و تقدير آن است مثل افعالهم جازاهم . [ در آن كه ] ( 8 ) مشبّه به في * ( كَذلِكَ ) * چيست دو قول گفتند ، يكى آن كه : ليس بعد الحقّ الَّا الضّلال . آنگه ( 9 ) اين حقّ است كلمهء عذاب را و وجوب آن را بر ايشان در حقّى و درستى ( 10 ) نسبت ( 11 ) كرد به آن . دوم آن كه : آنچه رفت پيش [ از اين ] ( 12 ) از عصيان ايشان جزا بر آن حق است و واجب . همچنين كلمت و حكم كردن به كفر بر اينان

--> ( 1 ) . مل : مىگردانند . ( 12 - 8 - 2 ) . اساس : ندارد ، از آو ، افزوده شد . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها : تعدّى . ( 4 ) . آو ، آج ، بم ، آز : مختارند . ( 5 ) . مل : واحد آن . ( 6 ) . مل ، مج : از . ( 7 ) . مل ، مج : يا . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز آو ، مل و مج : آن كه . ( 10 ) . آج ، لب ، آز : در حقّى و راستى . ( 11 ) . همهء نسخه بدلها : تشبيه .