واجب است ، از آن جا كه معلوم آن است كه بر كفر ميرند و هيچ اختيار ايمان نكنند . و فسق ، خروج باشد از فرمان خداى تعالى ، و فاسق خارج باشد از فرمان خداى تعالى ، و مراد به فسق اين جا كفر است ، و روا بود كه مراد به كلمه ، كلمهء عذاب باشد و تقدير آن بود كه : وجبت ( 1 ) عليهم كلمة العذاب بأنّهم لا يؤمنون ، كلمت عذاب بر ايشان واجب شد به ( 2 ) آن كه ايشان ايمان نخواهند آوردن و از ايشان كفر معلوم است . جبّائى گفت : معنى آن است كه ، آن كه شما ايشان را بر كفر مصرّ يا بى دليل آن است كه ، [ آنچه ] ( 3 ) خداى تعالى گفت در حقّ ايشان كه ايمان ندارند ، حقّ است و صدق . * ( قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ ) * ، آنگه گفت هم از اين طريق ( 4 ) مجادله ، گفت ، بگو ( 5 ) اين مشركان را كه : كس هست از اين انبازان شما ، يعنى از اين معبودان شما كه آن را انباز كرده‌اى با خداى كه ابتداى خلق تواند كردن ، و آنگه اعادت اختراع كند چنان كه خداى تعالى مىكند ؟ آنگه ( 6 ) از پس آن چون با فنا شده باشند باز آفريند ، اگر ايشان جواب دهند و تسليم كنند و گويند : خداى است ، فهو المراد ، و الَّا هم تو جواب ده ( 7 ) و بگو كه : خداى است كه ابتدا خلق كند و بر اعادت عين قادر باشد ، از آن جا كه قادر الذّات است . و قوله : * ( فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ ) * ، هم آن معنى دارد كه : * ( . . . فَأَنَّى تُصْرَفُونَ ) * ( 8 ) . و انّى را اين جا دو معنى باشد : كيف ، و اين . معنى [ 141 - پ ] كيف ، چنان باشد كه ( 9 ) . كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّه . . . ( 10 ) ، و معنى اين ، چنان كه گفت : فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ ( 11 ) . و الافك ، الصّرف و القلب ، و زمين قوم لوط [ را ] ( 12 ) براى آن مؤتفكات خواند كه ، شهرها منقلب بود . و افك ، دروغ باشد براى آن كه مصروف بود از وجه خود ، [ فعل ] ( 13 ) به معنى مفعول .

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : وجب . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل و مج : با . ( 13 - 12 - 3 ) . اساس : ندارد ، از آو ، افزوده شد . ( 4 ) . مل ، مج : آنگه هم از طريق ، آو ، آج ، بم ، لب ، از : آنگه گفت هم از طريق . ( 5 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز : مجادله كه بگو . ( 6 ) . آو ، آج ، بم ، لب : آن كه . ( 7 ) . اساس : خواند ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 8 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 32 . ( 9 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آز گفت . ( 10 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 28 . ( 11 ) . سورهء تكوير ( 81 ) آيهء 26 .