ابى طالب بر صراط به نور تو گذرد ، و امّت تو بر صراط به نور على گذرند ، و نور امّت تو از نور على باشد ، و نور على از نور تو ، و نور تو از نور خداى . و در خبر است كه رسول - صلى اللَّه عليه و على آله - گفت : چون بنده سر از گور بردارد ، عمل صالحش پيش او آيد بر نكوترين صورتى و هيأتى ( 1 ) ، او گويد : تو كيستى كه من تو را بس نكو روى بينم و نكو سيرت و نكو طريقت مردى بينم ؟ گويد : من عمل صالح توام ، آنگه نور او شود و قايد او به بهشت . و كافر ، چون سر از گور بردارد و عمل بد او در صورتى زشت و هيأتى زشت پيش او آيد ، او گويد : تو كيستى كه من تو را مردى زشت روى و زشت سيرت مىبينم ؟ گويد : من عمل بد توام ، [ و با توام و ] ( 2 ) از تو مفارقت نكنم تا تو را به دوزخ سپارم ، و اين ، بر سبيل مثل گفته است . و بعضى ديگر گفتند : يهديهم ربهم بايمانهم ، الى الاعمال الصّالحة ، اى جعل ايمانهم لطفا لهم فى الطَّاعات ( 3 ) و الاعمال الصّالحات ( 4 ) ، خداى تعالى به بركت ايمان ايشان را هدايت داد و لطف كرد تا عمل صالح كردند به ثواب ، به بهشتى ( 5 ) رسيدند كه : * ( تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الأَنْهارُ ) * ، كه در آن جا جويها روان باشد از زير ايشان ، يعنى از زير كوشكها و سريرها و بستانهاى ايشان . و گفتند : مراد [ آن ] ( 6 ) است كه : تجري من دونهم و بين ايديهم ، مراد نه آن است كه در زير ايشان رود و ايشان زور ( 7 ) آن ، مراد آن است كه ، در پيش ايشان مىرود تا ايشان را نزهت باشد . و بعضى اهل معانى گفتند : در كلام حذفى و اختصارى هست ، و تقدير آن است كه : يهديهم ربّهم بايمانهم الى مكان او الى جنّة ، * ( تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الأَنْهارُ ) * . و در اخبار هست كه : جويهاى بهشت در اخاديد و شقوق نرود ، بل بر روى زمين رود و خداى تعالى بقدرت آن را راست مىدارد ( 8 ) . و در خبر است كه : هر چهار جوى ، به يك جاى مىرود از آب و مى و شير و

--> ( 1 ) . آو ، بم ، آز : بنيتى . ( 2 ) . اساس : ندارد ، از آو ، افزوده شد . ( 3 ) . آج ، لب ، آز : في الطَّاعة . ( 4 ) . آج ، مل ، مج ، لب ، آز : الصّالحة . ( 5 ) . همهء نسخهء بدلها : به ثواب بهشتى . ( 6 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، افزوده شد . ( 7 ) . آج ، بم ، لب ، آز : زبر . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مل : مىراند .