* ( يُجادِلُونَكَ ) * جدل مىكردند با تو ، * ( فِي الْحَقِّ ) * ، اى فى القتال ، در قول مجاهد و جماعتى مفسّران . و * ( يُجادِلُونَكَ ) * ، حكايت حال است ، اى مجادلين لك * ( فِي الْحَقِّ ) * . و اصل جدل در لغت ، سختى باشد ، من قولهم : جدلت الحبل اذا احكمت فتله و الاجدل الصّقر لشدّته ، و الجدالة الارض لصلابتها ، و الجديل الزّمام من الاديم ( 1 ) لشدّته و احكامه . * ( بَعْدَ ما تَبَيَّنَ ) * پس از آن كه روشن شد كه آن حقّ است و از قبل خداى است و به فرمان اوست . * ( كَأَنَّما يُساقُونَ إِلَى ) * [ 20 - پ ] * ( الْمَوْتِ ) * بغايت كراهت و شدّت مجادلت با كسى مانند كه پندارى ايشان را به مرگ مىرانند ، و ايشان در آن مىنگرند يعنى بكام و ناكام ، اگر خواهند و اگر نه ، مىبايد رفتن ايشان را چنان كه مرد را ( 2 ) به ره مرگ ببايد رفتن ، اگر خواهد و اگر نه . قوله : * ( وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّه إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ ) * ياد كن اى محمّد ! چون خداى تعالى وعده داد كه از اين دو طايفه و دو گروه يكى شما رااند امّا عير و امّا قريش ، * ( وَتَوَدُّونَ ) * ( 3 ) * ( أَنَّ غَيْرَ ذاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ ) * و شما خواستيد كه آن باشد شما را كه نه خداوند شوكت و سلاح بود ، يعنى عير و كاروان [ حسن بصرى گفت : مسلمانان عير خواستند و رسول - عليه السّلام - قريش را خواست . و اگر چه با شوكت و حدّت و شدّت بودند و خداى تعالى رسول را - عليه السّلام - وعده داد از دو گانه يكى : امّا عير و امّا قريش ] ( 4 ) و قوله : * ( إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ ) * ، در محلّ نصب است بدان كه ( 5 ) مفعول دوم وعد است ، و * ( أَنَّها لَكُمْ ) * ، در محلّ نصب است به آن كه بدل احدى الطَّائفتين است . * ( وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ ) * و شما آن دوست داشتيد كه شما را آن بود كه در او حدّتى و شوكتى و سلاحى نباشد . وددت الشّىء اذا تمنّيته اودّه ودادة ، و وددت الرّجل اذا احببته اوده ودّا و مودّة ، و هو ودّى و وديدى ، و هر دو معنى محتمل است اين جا ، هم محبّت و هم تمنّا ، و براى آن * ( ذاتِ الشَّوْكَةِ ) * گفت ( 6 ) ، صفت احدى الطائفتين ( 7 ) . و سلاح را شوكت براى تيزى خواند ، من الشّوك الَّذي هو النّبت تشبيه [ به خار نبت ] ( 8 ) و شوكت ، كنايت باشد از حدّت ، يقال : لفلان شوكة ، اى حدّة و الشّوكة

--> ( 1 ) . همه نسخه بدلها ، بجز لت : الأدم . ( 2 ) . آج ، لب : مرده را . ( 3 ) . اساس : تريدون با توجه به متن قرآن مجيد تصحيح شد . ( 4 ) . اساس : ندارد از آو ، افزوده شد . ( 5 ) . همه نسخه بدلها : به آن كه . ( 6 ) . همه نسخه بدلها كه . ( 7 ) . همه نسخه بدلها است . ( 8 ) . اساس : ناخواناست از آو ، افزوده شد لت : به تيه و خار نبت كرد .