او ( 1 ) شنوا و داناست . قوله : * ( وَإِنْ تُطِعْ أَكْثَرَ مَنْ فِي الأَرْضِ ) * - الاية ، اين آيت خطاب است رسول را - عليه السّلام - و مراد او و جملهء امّت ، گفت : اگر اطاعت دارى بيشترين اهل زمين را تو را از راه حق ببرند براى آن كه بيشتر اهل زمين كافر بودند در آن وقت . و « طاعت » امتثال امر باشد با ارادت هر گه كه مطيع دون مطاع باشد در رتبت ، و اجابت ، مراد سايل به دادن باشد بر وفق سؤال او و رتبت بين المجيب و المجاب معتبر است ، بر عكس آن كه بين المطيع و المطاع باشد بر قول بعضى ، و درست آن است كه در رتبه معتبر نيست در سؤال و جواب سواء اگر سؤال علمى باشد و اگر سؤال امرى از امور ، بل شايد كه مثل از مثل پرسد و خواهد و دون از فوق و فوق از دون ، و اكثر افعل تفضيل باشد از كثير ، و گفته‌اند : طاعت در آيت به معنى اجابت است براى آن كه چون خطاب با رسول باشد ( اكثر من فى الارض بل جميع من فى الارض ) در رتبت دون او اند ، پس طاعت او ايشان را صورت نبندد ، و امّا اگر موافقتى باشد اجابت بود ، چنان كه شاعر گفت ( 2 ) : ربّ من انضجت غيظا صدره قد تمنّى لى موتا لم يطع اى لم يجب براى آن كه مرگ به خداى تعلَّق دارد و آنچه او كند با ما اجابت باشد نه طاعت ، آنگه وصف كرد كافران را به آنچه صارف بود از اجابت دعوت ايشان به آن كه گفت : * ( إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ ) * ، اين كافران متابعت نمىكنند الَّا گمان را . و آن ، گاه ( 3 ) ، خطا بود و گاه ، صواب . پس ايمن نباشند و اعتماد نكنند كه خطاست يا صواب و « ان » به معنى « ما » ى نافيه است و « ظنّ » گفتند معنى ( 4 ) باشد كه قوى بكند بنزديك ظانّ كه مظنون چنان است كه او گمان برد با آن كه روا دارد كه بر خلاف آن باشد . و در اين حدّ كه گفتند بس كشف نيست .

--> ( 1 ) . لت : واو . ( 2 ) . مج ، وز شعر . ( 3 ) . اساس ، بم ، آف ، آن و از انگاه كه چون معناى محصلى نداشت زايد مىنمود . ( 4 ) . مج ، وز ، بم : معينى .