قوله : * ( وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا ) * ، كوفيان و يعقوب خواندند : * ( كَلِمَةُ رَبِّكَ ) * بر توحيد ، و باقى قرّاء خواندند : « كلمات ربّك » ، على الجمع ، و اين جمع سلامت باشد . مفسّران گفتند : مراد به « كلمه » و « كلمات » وعد است ، و وعيد كه خداى تعالى كرد به ثواب و عقاب كه در آن تغيير و تبديل نباشد . * ( صِدْقاً وَعَدْلًا ) * ، به راستى و داستان ( 1 ) ، و آن دو ( 2 ) مصدر است در معنا حال ، أى صادقة عادلة چنان كه گفت : قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً ( 3 ) ، أى غايرا ، و بعضى مفسّران گفتند : مراد به كلمات شرايع است ، و قول اوّل درست است ( 4 ) براى آن كه شرايع را نسخ در او شود ، و خداى تعالى گفت مبدّلى نباشد كلمات او را ، مگر آنان كه اين قول گفتند تأويل كنند بر آن كه : ( لا مبدل لكلماته غيره ) ، بدل كننده نباشد كلمات شرايع او را مگر او ، و با قول اوّل كلام بر ظاهر خود باشد و حاجت نبود به تقدير محذوفى ، و كلمه يك سخن باشد و كلمات و « كلم » جمع او باشد بر قول بعضى نحويان ، و سيبويه گفت : « كلم » جمع كلمه نباشد كه حروف جمع بايد كه بيشتر از حروف واحد باشد ، اين از باب تمر و تمره باشد ، و « كلمه » كنايت باشد از جمله كلام بسيار چنان كه گويند : كلمة زهير ، أى قصيدته ، و كلمة قيس ، أى خطبته ، و قوله : وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنى عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ ( 5 ) ، گفتند : آن وعده خواست كه داد ايشان را من قوله : وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأَرْضِ ( 6 ) الآية ، و مجاهد گفت في قوله تعالى : وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى ( 7 ) ، كه آن كلمه گفتن لا إله الَّا اللَّه است ، و بر اين تفسير دادند آن را كه گفت : إِلَيْه يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ ، يعنى لا إله الا الله ، وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُه ( 8 ) ، أى ( الصلوات الخمس ) ، و حقيقت

--> ( 1 ) . مج ، وز ، مل : راستان . ( 2 ) . مج ، وز ، مل : واو در او . ( 3 ) . سورهء ملك ( 67 ) آيهء 30 . ( 4 ) . مل : درست تر است ، چاپ شعرانى ( 5 / 41 ) : درست نيست . ( 5 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 137 . ( 6 ) . سورهء قصص ( 28 ) آيهء 5 . ( 7 ) . سورهء فتح ( 48 ) آيهء 26 . ( 8 ) . سورهء فاطر ( 35 ) آيهء 10 .