گفتند : مراد به « كتاب » لوح محفوظ است ، نظيره : وَلا رَطْبٍ وَلا يابِسٍ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ ( 1 ) ، و بعضى گفتند : مراد به كتاب قرآن است ، يعنى از اتيان ( 2 ) به احكام حلال و حرام و قصص و امثال و مواعظ و اخبار در اين كتاب تقصير نكرديم ، بهرى مجمل بهرى مفصّل آنچه مجمل است بيانش بتفصيل رسول بازگذاشتيم كه : ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوه وَما نَهاكُمْ عَنْه فَانْتَهُوا ( 3 ) ، و آنچه متشابه است از آن بيانش به راسخان علم تفويض كرديم كه جز ايشان ندانند ، وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَه إِلَّا اللَّه وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ ( 4 ) . و ابو القاسم بلخيّ گفت : مراد آن است كه در اين كتاب هيچ بازنگذاشتيم از احتجاج بر هر فرقه از فرق ضلالت و الَّا بيان كرديم آنچه حجّت است اهل حق را بر اهل باطل . و امّت بر وجوه مختلف است ، و اين ( 5 ) بيان كرده شده است ، و در اين جا مراد جماعت است ، نظيره قوله : وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْه أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ ( 6 ) ، و قوله : تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ ( 7 ) . * ( ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ ) * ، پس همه را با خداى تعالى حشر كنند و جمع كنند مكلَّفان را براى حساب و جزا از ثواب و عقاب ، و نامكلَّفان را براى ( 8 ) عوض - چنان كه بيان كرديم . امّا آن كه از جملهء [ نا ] ( 9 ) مكلَّفان بر خدا عوضى ندارد و بر ديگرى ، و كس را بر او عوضى نباشد ، بر خداى واجب نيست كه او را حشر كند و برانگيزد . وقفى تمام است عند قوله : * ( إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ ) * . قوله : * ( وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا ) * ، آنگه وصف كافران و ( 10 ) مكذّبان كرد گفت : و آنان كه آيات و بيّنات مرا تكذيب كردند ، كرّان و گنگاناند . در او دو قول گفتند : يكى آن كه از جهل و عمايت و نادانى بمثابهء كرّان و گنگاناند كه در تاريكى

--> ( 1 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 59 . ( 2 ) . مج ، وز ، آج ، لب : بيان . ( 3 ) . سورهء حشر ( 59 ) آيهء 7 . ( 4 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 7 . ( 5 ) . مج ، وز ، مت را . ( 6 ) . سورهء قصص ( 28 ) آيهء 23 . ( 7 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 134 . ( 8 ) . وز حساب و جزا . ( 9 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج ، وز افزوده شد . ( 10 ) . مج ، وز : ندارد .