بمنزلت مردگانند ، جز كه خداى تعالى با ايشان فعلى كند به جبر كه ايشان ايمان آرند و الَّا با اختيار با ايمان نزديك نشوند كه ايشان در سماع دعاى تو و اجابت تو با مردگان مانند . آنگه گفت : رجوعشان بعاقبت با من است به جزاى ايشان بسزا برسم چنان كه من دانم كه ايشان مستحقّاند . مجاهد گفت : * ( إِنَّما يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ ) * ، معنى آن است كه اجابت دعوت تو مؤمنان كنند كه گوش با دعوت تو كنند ، امّا كافران بمثابت مردگاناند خداى ايشان را با مردگان برانگيزد . حسن بصرى گفت : معنى آن است كه اجابت آن كند كه سماع كند و انديشه كند در دلالت ، امّا كافران ( 1 ) چون مردگاناند ، خداى تعالى ايشان را به قيامت زنده كند از ( 2 ) اين جهل كه اندر او اند تا معارف ضرورى حاصل شود ايشان را ، و قول اوّل است كه معتمد است - و اللَّه الموفّق للصّواب . * ( وَقالُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْه آيَةٌ مِنْ رَبِّه ) * ، گفتند : يعنى كافران لولا نزّل ( 3 ) أى ( 4 ) هلَّا نزل ، چرا فرو نفرستادند بر او يعنى بر محمّد ( اية ) ، آيتى و علامتى و دلالتى از آن مقترحات ايشان كه كردندى كه چرا فرشته فرو نيايد ( 5 ) ؟ و چرا كتابى براى هر يكى نيارد ؟ و چرا چشمهء آب براى ما از زمين بر نيارد ( 6 ) ؟ و آنچه گفت في قوله : لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الأَرْضِ يَنْبُوعاً ( 7 ) ، تا به آخر آيت ، براى آن كه آيات و بيّنات دگر خداى تعالى فرستاده بود ، حاجت نبود به سؤال كردن و به اقتراح درخواستن ( 8 ) . جواب ده يا محمّد و بگو كه : خداى تعالى قادر است بر آن كه اين آيت كه شما مىخواهيد بفرستد ( 9 ) . ابن كثير خواند : « ينزل » بتخفيف من الانزال ، و ديگران بتثقيل من التّنزيل . بعضى دگر گفتند : مراد آن است كه چرا آيتى نفرستد چنان كه پيغامبران مقدّم را بود

--> ( 1 ) . مج ، وز ، مت : امّا مشركان كه . ( 2 ) . آج ، لب ، بم : در . ( 3 ) . اساس ، آج ، لب ، آف ، لت ، آن : انزل ، با توجّه به مج ، وز تصحيح شد . ( 4 ) . مج ، وز ، مت : ندارد . ( 5 ) . آن ، مر : نيامد . ( 6 ) . مج ، وز ، مت : برنيارند . ( 7 ) . سورهء بنى اسرائيل ( 17 ) آيهء 90 . ( 8 ) . مج ، مت : درخاستن . ( 9 ) . مج ، مت : بفرستيد .