ايمان ، و جواب ( 1 ) از كلام محذوف است بيفگند براى دلالت كلام بر او و المعنى فافعل . اگر توانى كردن بكن ، و اين بر سبيل تسليت رسول - عليه السّلام - گفت و قطع ( 2 ) طمع او از ايمان ايشان . و مراد به آيت آيتى است كه ملجى باشد ايشان را با ايمان و الَّا آياتى كه اگر ايشان نظر كنند در آن كه ايمان آرند و به علم رسند خداى تعالى بسيار كرده است ، چه اگر خداى تعالى دانستى كه در معلوم آيتى و دلالتى هست كه ايشان عند آن ايمان آرند ، واجب بودى كه اظهار كردى و لكن اين جماعتاند كه خداى تعالى از ايشان داند كه هر آيت كه در مقدور است با ايشان بكند ايمان نيارند ، و مثله قوله : وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ ( 3 ) ، و قوله : وَلَئِنْ أَتَيْتَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ بِكُلِّ آيَةٍ ما تَبِعُوا قِبْلَتَكَ ( 4 ) ، آنگه چون اين گفته بود ، خواست تا ازالهء ابهام كند تا بىانديشه گمان نبرد كه ايشان را به اصرار بر كفر و ترك اجابت با ايمان كه مىكنند تعجيز خداى كرده‌اند ، گفت : * ( وَلَوْ شاءَ اللَّه لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدى ) * ( 5 ) ، اگر خدا خواهد ايشان را جبر كند ( 6 ) بر ايمان و به اكراه و قهر بر ايمان دارد ، چه او قادر است بر اين ، و لكن براى آن نمىكند كه حكمت مانع است از اين ، و مثله قوله : إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلْ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّماءِ آيَةً فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ ( 7 ) ، و كذلك قوله : وَلَوْ شِئْنا لآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها ( 8 ) . و امّا بر وجه ايثار و اختيار خداى تعالى مريد است ايمان همهء كافران را به دلالت آن كه آمر است به آن ، و آمر لابد مريد باشد مأمور به را على ما بيّن فى غير موضع . امّا قوله : * ( فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ ) * ، نهى است رسول را - عليه السّلام - از آن كه كار جاهلان كند ، از جزع ( 9 ) و ناشكيبايى بر آن كه ايشان ايمان نمىآرند ، و اين دليل نكند بر آن كه جهل كند يا كار جاهلان كند ، چه نهى از آن كنند كه مرد نكرده

--> ( 1 ) . مج ، وز ، مت ، مر آن . ( 2 ) . مج ، وز ، مت و . ( 3 ) . اساس : و لو انزلنا عليهم الملائكة ، با توجه به ضبط قرآن مجيد و نسخه مج تصحيح شد . ( 4 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 145 . ( 5 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 35 . ( 6 ) . مج ، وز ، لت ، آن : خبر كند . ( 7 ) . سورهء شعراء ( 26 ) آيهء 4 . ( 8 ) . سورهء سجده ( 32 ) آيهء 13 . ( 9 ) . آف : حزن ، آن : حيرت .