جهودان و ترسايان و از خويشتن نفى شرك و بت پرستى كنند و ندانند ( 1 ) [ 63 - ر ] كه آن اعتقاد كه ايشان دارند در تثليث هم شرك است ، و اين بر ( 2 ) حقيقت دروغ باشد ، براى آن كه دروغ چيزى ( 3 ) باشد كه مخبر به خلاف آن ( 4 ) باشد ( 5 ) سواء اگر گويند و دانند ( 6 ) كه چنان است و اگر ندانند . ( 7 ) و لكن براى آن تعاطى كنند كه ندانند ( 8 ) كه دروغ است از اين وجه ملجأ نباشند ( 9 ) . جواب ديگر ( 10 ) آن است كه ابو على گفت : اين خبرى است كه خداى تعالى داد از ايشان كه ايشان در قيامت گويند و خبر دهند از احوال و اعتقاد خود در دنيا ، گويند : و اللَّه ربّنا ما كنّا مشركين فى الدّنيا في ظنوننا و عند انفسنا ما در دار ( 11 ) دنيا چنان گمان برديم كه ما بر كارىايم و بر عملى و اين بتان را براى شفاعت مىپرستيم و ظنّ ما به مذهب و اعتقاد ما نكو ( 12 ) بود ، امروز آن معبودان ما از ما گم شدند و عمل و عبادت ما ايشان را باطل شد ( 13 ) فذلك قوله : * ( وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ ) * . جواب سيوم از او آن است كه : ايشان در قيامت كه گويند در حال دهش ( 14 ) و تحيّر و بىعقلى گويند كه از اهوال و آفات قيامت بديشان چيزى ( 15 ) رسد كه به آن عقل ايشان بر جاى نماند ، پس به مثابت مست و ديوانه باشند ، بيانش قوله تعالى : وَتَرَى النَّاسَ سُكارى وَما هُمْ بِسُكارى وَلكِنَّ عَذابَ اللَّه شَدِيدٌ ( 16 ) ، و اين جواب ابن الاخشاد است ، و مذهب نجّار ( 17 ) است كه اهل بهشت و اهل دوزخ روا باشد كه در

--> ( 1 ) . مج ، وز ، مت : بدانند . ( 2 ) . آج ، لب : بهر . ( 3 ) . لت : خبرى . ( 4 ) . آج ، لب : خبر . ( 5 ) . مل ، لت : گويد . ( 6 ) . مج ، وز ، مت ، مل ، لت : گوينده داند . ( 7 ) . مج ، وز ، لت ، مل ، لت : نداند . ( 8 ) . مج ، وز ، مت ، مل ، لت : تعاطى كند كه نداند ، آف : تعاحلى كنند كه ندانند . ( 9 ) . مج ، وز ، مت ، آج ، لب ، مل ، لت : نباشد . ( 10 ) . مج ، وز ، مت اين ، مل از اين . ( 11 ) . آج ، لب ، آن : ندارد . ( 12 ) . مج ، وز ، مت ، آن : نيكو . ( 13 ) . مل : گم شد . ( 14 ) . آف : دهشت . ( 15 ) . آف ، آن : خبر . ( 16 ) . سورهء حج ( 22 ) آيهء 2 . ( 17 ) . مج ، وز ، مت ، آج ، مل ، لت ، مر آن .