ديگر آن كه : مراد جملهء ادلَّه ( 1 ) است كه خداى تعالى نصب كرده است بر صحّت مسلمانى و توحيد و نبوّت انبيا و نبوّت پيغمبر ما - صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم . * ( وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً مِنْهُمْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْياناً وَكُفْراً ) * ، و بيفزايد بسيارى را از ايشان آنچه بر تو فرو فرستادند طغيان و عدوان و كفر يعنى ايشان بيفزودند عند نزول قرآن طغيان و كفر ( 2 ) و اين طريقه بيان كرديم پيش از اين . اگر گويند : نه اين مفسده باشد براى آن كه فساد عند آن حاصل آيد و اگر او نبودى فساد حاصل نيامدى ؟ گوييم : بلى ، چنين باشد با شرطى ديگر و ، آن آن است كه از باب تمكين نبود چون قدرت و آلت ( 3 ) و قرآن و ساير ادلَّه از باب تمكيناند مفسده نباشد ، دگر آن كه مسلَّم نيست كه استفساد ايشان به نزول قرآن بود ، و اگر قرآن نبودى ايشان كافر نشدندى . بلى رواست كه اگر قرآن نيز نيامدى ايشان خود كافر بودندى بل خود جز چنين نيست ، براى آن كه خداى تعالى گفت : * ( وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيراً ) * ، بيفزايد بسيارى را از ايشان و زياده آن جا باشد كه اصل بود ، و طغيان نگفتم ( 4 ) كه مجاوزة الحدّ باشد . قوله تعالى : إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ ( 5 ) ، و قوله : إِنَّ الإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآه اسْتَغْنى ( 6 ) . * ( فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ ) * ، اى لا تحزن عليهم ، تو بر اين كافران اندوهگن مشو ، و اين بر سبيل تسليت رسول - عليه السّلام - گفت ، براى آن كه او دل در ايمان ايشان بسته بود و چون ايمان نياوردندى او دلتنگ شدى ، حق تعالى گفت : تو دلتنگ مشو بر ايشان اگر ايشان به دوزخ و سقر شوند كه ايشان مستحقّ آنند . قوله : * ( إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ) * ، آنگه حق تعالى از احوال مؤمنان كه در اصل مؤمن بودند و آن مؤمنانى كه از اهل كتاب بودند و ايمان آوردند به رسول - عليه السّلام - خبر داد ( 7 ) گفت : آنان كه ايمان دارند كه بر دين جهودىاند و آنان كه صابياناند و صابى آن باشد كه از دين ( 8 ) كه جهود ( 9 ) بر آن باشند ميل كند و به دينى رود كه اندكى مردم بر او

--> ( 1 ) . اساس : نزله ، با توجه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 2 ) . مر را . ( 3 ) . آج ، لب ، آف : أدلَّه . ( 4 ) . مج ، مت ، وز ، لت ، مر : بگفتيم . ( 5 ) . سورهء حاقه ( 69 ) آيهء 6 و 7 . ( 6 ) . سورهء علق ( 96 ) آيهء 6 و 7 . ( 7 ) . آج ، لب و . ( 8 ) . لت ، مر : دينى . ( 9 ) . لت ، مر ، شعرانى ج 4 ص 294 : جمهور