نمىكنى ( 1 ) تو كارزار كن . و قوله : * ( عَسَى اللَّه أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا ) * ، در « عسى » اين جا دو قول گفته‌اند : يكى آن كه « عسى » اطماع است از خداى تعالى مكلَّفان را و طمع افگند [ ايشان را و قطع نكرد ] ( 2 ) ايشان را بر كفّ بأس كافران براى ضربى مصلحت ، نه آن كه شكّى باشد از خداى تعالى در اين . دگر آن كه گفتند : « عسى » از خداى واجب باشد همه جايى . اگر گويند بر اين قول كه : « عسى » از خداى واجب باشد ، انجاز اين وعده كجاست كه ما نمىبينيم كه بأس كافران ممنوع نيست ؟ گوييم از اين چند جواب است : يكى آن كه آيت خاص است در بدر كوچك ، كه چون رسول - عليه السّلام - تحريض كرد صحابه را بر قتال ، تكاسل كردند و تثاقل نمودند . رسول - عليه السّلام - بر نشست با هفتاد سوار بيرون رفت . ابو سفيان بشنيد كه رسول بيرون آمد و بترسيد و خداى تعالى ترس در دل او افگند ، برگرديد و با مكّه شد ، فذلك قوله : * ( عَسَى اللَّه أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا ) * . قولى ديگر آن است كه : اين در حديبيّه بود ، آن جا كه خداى تعالى گفت : وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ ( 3 ) - الآية . قولى ديگر آن است كه : آيت مخصوص است به آنان كه خداى تعالى ترس رسول - عليه السّلام - در دل ايشان افگند تا با رسول - عليه السّلام - كارزار نيارستند كردن . قولى ديگر آن است كه : آيت مخصوص است به اهل ذمّه كه قبول جزيه كردند و اختيار كارزار نكردند . قولى ديگر آن است كه آيت عام است ، جز آن كه انجاز اين وعد هنوز نيست ، آنگاه باشد كه صاحب الزّمان - عليه السّلام - بيرون آيد ، و عيسى - عليه السّلام - از آسمان فرود آيد ، و خلاف بر خيزد ، و دين يكى شود ، و كفر مقموع و مقهور گردد ، و دين خداى تعالى بر همه دينها ظاهر شود ، چنان كه گفت : * ( لِيُظْهِرَه عَلَى الدِّينِ كُلِّه ) * ( 4 ) ، يملأ الأرض قسطا و عدلا كما ملئت جورا و ظلما .

--> ( 1 ) . تب ، مر : نمىكنيد ، مر پس . ( 2 ) . اساس ، مت : ندارد ، با توجه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 3 ) . سورهء فتح ( 48 ) آيهء 24 . ( 4 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 33 ، سورهء فتح ( 48 ) آيهء 28 ، سورهء صف ( 61 ) آيهء 9 .