گواهان خداى باشد - جلّ جلاله - كما قال تعالى : وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ ( 1 ) ، اين دو قول از گواهى است . و بر اين قولها فعيل به معنى [ فاعل باشد ، و معنى دگر محتمل است ، و آن آن است كه : تشهده الملائكة ، فرشتگان به قتل او و وفات او حاضر باشند ، و بر اين قول فعيل به معنى ] ( 2 ) مفعول باشد ، و صلاح استقامت نفس باشد در حسن عمل ، و مصلح مقوّم نفس خود يا كار ديگرى باشد . * ( وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً ) * ، نصب او گفتند بر تمييز است ، و اوليتر آن بود كه بر حال باشد . امّا آن كه چرا لفظ واحد گفت ، با آن كه ذوا الحال ( 3 ) جمعاند ، چند قول گفتند : يكى آن كه ذهب به مذهب الفعل ، و الفعل لا يثنّى و لا يجمع . يكى آن كه رجع بالوصف إلى كلّ واحد منهم . قولى دگر آن است كه : عرب اين جنس را چون نصب كنند بر حال يا تمييز ، آن جا هم واحد گويند ( 4 ) هم جمع ، قال اللَّه تعالى : ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ( 5 ) . و قالوا : للَّه درّهم فارسا ، و هؤلاء من احسن النّاس وجها أو ( 6 ) سيرة و طريقة ، و يقولون أيضا : فرسانا و وجوها . قولى ( 7 ) دگر آن است كه : لفظ واحد به جاى جمع نهاد ، نحو قوله : وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ ( 8 ) ، و : يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ ( 9 ) ، قال الشّاعر ( 10 ) : نصبن الهوى ثمّ ارتمين قلوبنا با عين اعداء و هنّ صديق اراد اصدقاء ، و اصل كلمه من الرّفق باشد . و فعيل به معنى مفاعل باشد ، كالأكيل و النّديم و الجليس و الصّديق . و در متناول ( 11 ) آيت سه قول گفتند : يكى عكرمه گفت مراد به پيغامبران محمّد مصطفى است - صلَّى اللَّه عليه و آله - و به صدّيقان ابو بكر صدّيق ( 12 ) ، و به شهداء عمر و

--> ( 1 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 143 . ( 2 ) . اساس و مت : افتادگى دارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 3 ) . مت ، آج ، لب ، مر : ذو الحال . ( 4 ) . وز ، تب ، آج ، لب ، مر و . ( 5 ) . سورهء غافر ( 40 ) آيهء 67 . ( 6 ) . وز : و . ( 7 ) . مت ، آج ، لب ، مر : و قولى . ( 8 ) . سورهء قمر ( 54 ) آيهء 45 . ( 9 ) . سورهء شورى ( 42 ) آيهء 45 . ( 10 ) . تب شعر . ( 11 ) . تب : تأويل ، آج : متأول . ( 12 ) . آج ، لب ، مر : به صدّيقان علىّ بن ابى طالب و حمزه و جعفر .