( 1 ) ، و اين [ آيت ] ( 2 ) برخواند ( 3 ) : وَهَلْ نُجازِي إِلَّا الْكَفُورَ ( 4 ) ، آنگه گفت : سياق آيت دليل آن مىكند كه آيت خطاب با كافران است و مراد از آيت كفّارند في قوله : * ( وَلا يَجِدْ لَه مِنْ دُونِ اللَّه وَلِيًّا وَلا نَصِيراً ) * ، و آنكه او را ولى و نصير نباشد ( 5 ) كافر بود ، و اين معتمد نيست براى آن كه « من دون اللَّه » گفت ، و كافر را و جز كافر را بدون خداى ولى و نصير نباشد . و اين قول كه حسن بصرى گفت از تخصيص آيت به كافران موافق مذهب ماست ، براى آن كه كافران باشند كه مقطوع على عقابهم ( 6 ) باشند امّا فسّاق مؤمنان عفو در حقّ ايشان مجوّز است . و عبد اللَّه عبّاس و سعيد جبير گفتند ( 7 ) : مراد به « سوء » شرك است ، امّا تعلَّق معتزله به اين آيت كه : * ( مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِه ) * ، هر كه كارى كند بد ( 8 ) او را جزا كنند درست نباشد ، براى آن كه بيان كرديم كه : عموم را صيغتى مخصوص نيست كه در خصوص مستعمل نباشد ، و چون ايشان اخراج كنند از آيت تائب را و صاحب صغيره را ، شايد كه ما اخراج كنيم از عموم آيت آن را كه عفو متناول باشد او را . قوله : * ( وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ ) * ، آنگه حق تعالى بر عادت آن كه هر كجا وعيدى گويد ، به عقب آن و عدى گويد ( 9 ) ، گفت : * ( وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ ) * ، هر كه او از اعمال صالحات چيزى كند . و « من » تبيين راست . * ( مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى ) * ، « من » روا باشد كه تبيين را بود ، و روا باشد كه زياده بود و بدل « من » باشد ، و تقدير [ 344 - پ ] چنين [ باشد ] ( 10 ) كه ( 11 ) : و من يعمل من الصّالحات ذكرا كان او انثى و هو مؤمن ، « واو » حال راست ، و براى آن ايمان به

--> ( 1 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 35 . ( 2 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 3 ) . مر : و ديگر اين آيت كه . ( 4 ) . سورهء سبأ ( 34 ) آيهء 17 . ( 5 ) . آج ، لب او . ( 6 ) . مر : اعقابهم . ( 7 ) . اساس ، مت : گفت ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 8 ) . آج ، لب ، مر ، لت : هر كه كارى بد كند . ( 9 ) . آج ، لب : باشد . ( 10 ) . اساس ، مت : ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 11 ) . اساس ، مت : كند ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .