سَواءً مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ ( 1 ) . . . ، و قولهم : [ سواء زيد و عمرو ، و قوله ] ( 2 ) : سَواءٌ عَلَيْنا [ 254 - ر ] أَ جَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا ( 3 ) . . . ، و در آيت ذكر يكى كرده است و دوم مضمر است على قول الفرّاء ، و تقدير آن است كه : امّة قائمة و امّة غير قائمة ، و لكن حذف كرد لدلالة الكلام عليه ، كقول الشّاعر : عصيت اليها القلب إنّي لامرها مطيع فما ادري ارشد طلابها اراد ارشد أم غىّ ، و اين قول بر لغت آنان روا باشد كه ضمير متّصل را به فعل جمع روا دارند با تقديم ، من قولهم : أكلونى البراغيث ، و قال الشّاعر : رأين الغوانى الشّيب لاح بعارضي فأغرضن عنّي بالخدود ( 4 ) النّواضر و بر قول بصريان امّت بدل ضمير باشد تا اين لازم نيايد ، چنان كه گفت قوله : وَ أَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا ( 5 ) . . . ، و وجهى ديگر - تا اين لغت نامعروف ( 6 ) لازم نيايد در اين آية و امثال اين - آن است كه اين بمنزلهء جواب سائل باشد ، پندارى چون شنيدند كه : * ( لَيْسُوا سَواءً ) * ، گفتند : من هم ( 7 ) ، فقيل لهم : امّة قائمة أى هم ( 8 ) امّة قائمة ، تا رفع او بر خبر مبتدا باشد نه بر فاعليّت ، و اين هم وجهى نكوست . و قولى ديگر در آيت آن است ، و آن قول زجّاج ( 9 ) كه آن جا ( 10 ) مىگفت : * ( لَيْسُوا سَواءً ) * وقف است و تمام كلام است ، و آن دو اسم كه « سواء » را به كار بايد ( 11 ) در پيش رفته است في قوله : * ( مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ ) * ( 12 ) ، أى لا يستوى المؤمنون و اكثرهم الفاسقون ، آنگه * ( مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ ) * ، مبتدا و خبر باشد . و بر اين قول ، * ( أُمَّةٌ قائِمَةٌ ) * مراد مؤمنانند اهل كتاب ( 13 ) از عبد اللَّه سلام و جز او . و بر قول اوّل مراد آن است كه : مؤمنان و جهودان راست نباشند ، و به معنى

--> ( 1 ) . سورهء جاثيه ( 45 ) آيهء 21 . ( 2 ) . اساس : ندارد : با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 3 ) . سورهء ابراهيم ( 14 ) آيهء 21 . ( 4 ) . اساس : الخدود ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 5 ) . سورهء انبيا ( 21 ) آيهء 3 . ( 6 ) . اساس : تا اين معروف ، با توجّه به وز تصحيح شد . ( 7 ) . آج : منهم . ( 8 ) . وز : هو ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 9 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر است . ( 10 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : آن جا كه . ( 11 ) . دب : به كار آيد . ( 12 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 110 . ( 13 ) . وز ، دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : مراد مؤمنان اهل كتاب باشند .