حق تعالى گويد : هر كه از شما مرا در ( 1 ) دنيا سجده كرد ، امروز سجده كنيد مرا ، مؤمنان ( 2 ) سجده كنند ، جهودان و ترسايان ( 3 ) سجده نتوانند كردن . مؤمنان سر بردارند و رويهاى ايشان از نور چون ماه ( 4 ) بود . منافقان و اهل كتاب - از جهودان و ترسايان - در روى مؤمنان نگرند ، از آن حزن و اندوه رويهايشان سياه شود ، گويند : بار خدايا ! رويهاى مشركان سياه كردى ، و ما در دنيا مشرك نبوديم ! و ذلك قوله تعالى : وَ اللَّه رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ ( 5 ) . حق تعالى گويد : انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ ( 6 ) . امّا آنچه موافق كتاب خداست آن است كه گفت في قوله : أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّه وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ ، أَوْ تَقُولَ لَوْ أَنَّ اللَّه هَدانِي لَكُنْتُ مِنَ الْمُتَّقِينَ ( 7 ) . حق تعالى در اين آيت بيان « كرد كه : مشركان با شرك جبر گويند ( 9 ) ، تا آن مثل در حقّ ايشان محقّق باشد كه مع كفره قدرى ، كفر آن است كه : وَإِنْ كُنْتُ ( 10 ) لَمِنَ السَّاخِرِينَ ( 11 ) ، و قدر آن كه : لَوْ أَنَّ اللَّه هَدانِي ( 12 ) ، اگر خداى مرا هدايت دادى من متّقى بودمى ، يعنى خداى مرا هدايت نداد ، و اين دروغ است بر خداى ، و به مثل ( 13 ) گفته‌اند : دروغزن سياه روى باشد . اگر آن كه دروغ بر كسى نهد من افناء النّاس سيه روى شود ، آن كه دروغ بر خداى نهد چه شود ؟ به وعدهء خداى همچنين شود كه در آخر آيات گفت : وَيَوْمَ الْقِيامَةِ تَرَى الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى اللَّه وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ ( 14 ) . بهرى ( 15 ) از اهل معانى گفتند : سواد و بياض كنايت است از اربداد ( 16 ) و اشراق و از

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها دار . ( 2 ) . فق ، مب ، مر مرا . ( 3 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر مرا . ( 4 ) . مب ، مر تابان . ( 5 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 23 . ( 6 ) . سورهء انعام ( 6 ) آيهء 24 . ( 7 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 56 و 57 . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها آن . ( 9 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : مىگويند . ( 10 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مر من قبله ، چاپ شعرانى ( 3 / 146 ) من قلبه . ( 11 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 56 . ( 12 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 57 . ( 13 ) . مب ، مر : و تمثيل . ( 14 ) . سورهء زمر ( 39 ) آيهء 60 . ( 15 ) . مب ، مر : بعضى . ( 16 ) . اساس و ديگر نسخه بدلها : ارتداد ، با توجه به دب و معنى عبارت تصحيح شد .