اصحاب ( 1 ) مرا دشنام مدهيد ( 2 ) كه ايشان بطوع [ 438 - پ ] و رغبت ( 3 ) ايمان آوردند و مردمان ديگر ( 4 ) از بيم شمشير ايشان . حسن بصرى و مفضّل گفتند : آنان كه بطوع ايمان آوردند اهل آسمانند ، و امّا اهل زمين بهرى بطوع ايمان آوردند و بعضى بكره . ابو العاليه گفت : هيچ كس نباشد كه نگويد كه مرا خداى هست ، چون بگفت بر او حجّت شد ( 5 ) آنگه اگر بر آن بايستد و استقامت كند از جمله آنان است كه اسلم طوعا ، و اگر استقامت نكند و با گفت ( 6 ) به خداى تعالى بدون او چيزى دگر پرستد ، او آن است كه اسلم كرها . ضحّاك گفت : مراد آن است كه وقت اخذ ميثاق اقرار داد امّا بطوع و يا بكره ( 7 ) ، يعنى در اوّل - و كلام در آن بيايد - ان شاء اللَّه . مجاهد گفت : آنان كه اسلام ( 8 ) بطوع آوردند مؤمنانند ، و آنان كه بكره اسلام آوردند كافرانند كه چون ايشان سجده كنند معبود خود را بدون خداى ، سايه ايشان سجده كنند خداى را بر رغم ايشان ، بيانه قوله : وَلِلَّه يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالآصالِ ( 9 ) . شعبى گفت : مراد بكره آن است كه آنان كه در ايمان محقّق نباشند به وقت خوف و اضطرار هم التجابه او كنند ، الا ترى الى قوله : فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّه مُخْلِصِينَ لَه الدِّينَ ( 10 ) . قتاده گفت ( 11 ) : آنان كه بطوع ايمان آوردند مؤمنانند كه به اختيار در حال سعت ايمان آوردند به وقتى كه ايمان نافع باشد ايشان را ، و آنان كه به كره اسلام ( 12 ) آوردند كه در مرگ ( 13 ) عند معاينة ( 14 ) الملائكة و مقدّمات الدّار الاخرة ايمان آورند ( 15 ) ، ايشان را آن

--> ( 1 ) . مب : ياران . ( 2 ) . دب ، آج ، لب ، مدهى / مدهيد . ( 3 ) . مب بى كراهيتى . ( 4 ) . مج : يكديگر : با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 5 ) . دب : باشد . ( 6 ) . دب : يا بگفت . ( 7 ) . آج ، لب ، فق : كره . ( 8 ) . مب : ايمان . ( 9 ) . سوره رعد ( 13 ) آيه 15 . ( 10 ) . سوره عنكبوت ( 29 ) آيه 65 . ( 11 ) . آج ، لب كه . ( 12 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : ايمان . ( 13 ) . وز ، دب ، آج ، لب ، فق : در در مرگ ، مب ، مر : به در مرگ . ( 14 ) . مب ، مر : در حال معاينه . ( 15 ) . وز ، دب ، فق ، مب ، مر : آوردند .