گفت ، يعنى عهد خداى و سوگند بدهند و بهاى اندك بستانند و مبالات نكنند به آن كه سوگند به راست باشد يا به دروغ . * ( أُولئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ ) * ، اى لا نصيب لهم ، ايشان را نصيبى نبود در آخرت ، و « آخرت » صفت موصوفي محذوف است ، اى في الدّار الاخرة ، در سراى باز پسين و ثواب آن و نعيم آن ، و خداى با ايشان ( 1 ) سخن نگويد . در اين دو قول گفتند : يكى آن كه با ايشان سخنى نگويد كه ايشان را در آن خيرى و نفعى باشد ، و قول ديگر آن كه اين عبارت باشد از استخفاف ( 2 ) به ايشان ، يعنى ايشان را آن وزن ننهد كه با ايشان ( 3 ) سخن گويد . قولى ديگر آن است كه تولَّاى محاسبه ايشان را نكند ، بل سخن با ايشان ( 4 ) فرشتگان عذاب گويند . * ( وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ ) * ، و به ( 5 ) رحمت در ( 6 ) ايشان ننگرد و اين نظر نه به معنى تقليب حدقه صحيحه باشد به جهت مرئى ، براى آن كه بر خداى تعالى روا نيست ، و انّما به معنى رحمت است . و براى آن رحمت را « نظر » خواند كه در شاهد بيشتر رحمت و رقّت عند نظر باشد كه در او نگرد ، احوال او ببيند ( 7 ) ، رحمت آيد او را . و اين قول بهتر از آن است كه گويند : نظر لغتى است در رحمت تا ( 8 ) نظر اليه و رحمه به يك معنى باشد . و آنچه بيان اين است آن است كه گويند : نظر اليه به عين الرّحمة ، اين نظر به چشم باز بندند و آنگه استعاره كنند براى رحمت چشم را ، اگر نه ملاحظه اين معنى بودى چنين نكردندنى ( 9 ) ، و از اين جاست كه گويند : سلطان فلان كس را نظرى كرد ، و شاعر گفت در « نظر » به اين معنى : فقلت انظري يا احسن النّاس كلَّهم لذي غلَّة صديان قد شفّه الوجد ابو عمران الجوفي گفت : خداى - عزّ و جلّ - به هيچ ( 10 ) ننگرد الَّا بر او رحمت كند ، و اگر حكم كرده بودى كه در اهل دوزخ نگرد بر ايشان رحمت كردى ، و لكن حكم

--> ( 4 - 3 - 1 ) . مج و ديگر نسخه بدلها : بايشان / با ايشان ، به ايشان . ( 2 ) . كذا : در مج ، وز ، مب ، مر ، ديگر نسخه بدلها : افتادگى دارد ، چاپ شعرانى ( 3 / 86 ) : استخفاف . ( 5 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر نظر . ( 6 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : بر . ( 7 ) . دب ، لب ، فق ، مب ، مر : بيند . ( 8 ) . آج ، لب ، فق : ما . ( 9 ) . دب ، آج ، لب ، فق : كردندى ، مب ، مر : كردى . ( 10 ) . آج در بالاى كلمه « كس » افزوده .