* ( فَلِمَ تُحَاجُّونَ ) * ، اكنون چرا محاجّه مىكنيد ( 1 ) در آنچه شما را به آن علمى نيست از حديث ابراهيم - عليه السلام - و آن كه او جهود بود يا ترسا . و تلخيص معنى آن است كه : بسيارى خصومت كرديد ( 2 ) در آنچه بدانستيد ( 3 ) بر سبيل جحود ، اكنون اين مانده است كه خصومت و مجادله كنيد ( 4 ) در چيزى كه بدانيد ( 5 ) از سر جهل تا در او معاند باشى ( 6 ) و در آخر مجازف ، و قوله ( 7 ) : « فلم » صورت ( 8 ) استفهام دارد و معنى تقريع است . * ( وَاللَّه يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ) * ، و خداى داند حديث ( 9 ) ابراهيم - عليه السلام - [ و ] ( 10 ) مذهب و اعتقاد او ، و شما ندانيد . آنگه رد كرد بر ايشان آنچه گفتند و حواله كردند از جهودى و ترسايى ابراهيم بقوله : * ( ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا ) * ، گفت : ابراهيم - عليه السلام - جهود [ نبود ] ( 11 ) و ترسا نبود ، و در معنى اين دو كلمه اقاويل رفته است . * ( وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً ) * ، و لكن مسلمانى ( 12 ) بود ، امّا مستقيم بر طريق راستى و استقامت ، و امّا مايل و معوجّ از طريق ضلالت ، براى آن كه كلمه از اضداد است ، اعنى « حنف » هم استقامت باشد ( 13 ) هم ميل ، و اين نيز رفته است . * ( وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ) * ، تا مشركان گمان نبرند كه جهود و ترسا نبود مشرك بود . اگر گويند : چون علَّت آن كه ابراهيم جهود و ترسا نبود آن نهاد كه توريت و انجيل پس او آمد بايد تا مسلمان نباشد كه قرآن پس از او آمد و پس توريت و انجيل ، جواب آن است كه گوييم : توريت و انجيل آمد در آن جا نبود كه ابراهيم جهود بود يا ترسا ، و قرآن پس از او آمد پس از همه ( 14 ) ، و در او گفته بود كه : ابراهيم مسلمان بود ، * ( وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ) * .

--> ( 1 ) . دب : مىكنى / مىكنيد . ( 2 ) . وز ، مب ، مر : بكرديد . آج ، لب : بكردى . ( 3 ) . دب ، آج ، لب : دانستى / دانستيد . ( 4 ) . دب : كنى / كنيد . ( 5 ) . دب : ندانى / ندانيد ، مب ، مر : ندانيد . ( 6 ) . مب ، مر : باشيد . ( 7 ) . مج ، وز ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : قولهم ، با توجّه به دب تصحيح شد . ( 8 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : به صورت . ( 9 ) . مب : مذهب . ( 11 - 10 ) . مج ، ندارد ، با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها افزوده شد . ( 12 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : مسلمان . ( 13 ) . مب ، مر و . ( 14 ) . وز ، دب : قرآن آمد پس از همه ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : قرآن آمد پس آن همه .