انداختند ، من قول العرب : توفّت منه كذا اذا استوفيته . و معنى دگر تسلَّم و تقبّل ، اى متسلمك من قولهم : توفّيت : كذا اذا تسلَّمته ، و بر اين قول در لفظ تكرارى باشد براى آن كه : قابضك الىّ و رافعك الىّ ، هر دو يكى باشد ، جز كه از او عذر به اختلاف لفظ نشايد خواستن ( 1 ) ، چنان كه شاعر گفت : و هند اتى من دونها النّأى و البعد و اين هر دو يكى باشد . و ديگرى گفت : و الفي قولها كذبا و مينا و اين هر دو يكى باشد . ربيع انس گفت : مراد نوم است و خواب ( 2 ) ، انّي منيمك ، من تو را بخوابانم و در خواب به آسمان برم تو را ( 3 ) ، گفت بيانش قوله تعالى : وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ ( 4 ) . . . ، اى ينيمكم ، و آن خداست كه شما را بخواباند و به روز احوال شما داند ، براى آن كه نوم را « اخو الموت » گويند ، و قوله تعالى : اللَّه يَتَوَفَّى الأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها ( 5 ) . . . ، تفسير چنين دادند كه : وقت نومها به قرينه وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها ( 6 ) . عليّ بن طلحه روايت كرد از عبد اللَّه عبّاس : * ( إِنِّي مُتَوَفِّيكَ ) * ، اى مميتك ، من تو را بميرانم ، دليله قوله : قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ ( 7 ) . . . ، و قوله : فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ ( 8 ) . . . ، و اين به حقيقت نزديكتر است و به ظاهر لايقتر . و بر اين قول آيت را دو تأويل باشد : يكى آن كه وهب ( 9 ) گفت : خداى تعالى عيسى را بميرانيد سه ساعت ، آنگه زنده كرد او را و به آسمان برد . محمّد بن اسحاق گفت : ترسايان مىگويند خداى تعالى عيسى را هفت ساعت بميرانيد ، آنگه زنده كرد و به آسمان برد . و تأويل دگر آن است كه ضحّاك ( 10 ) و جماعتى ( 11 ) اهل علم گفتند ( 12 ) : در كلام

--> ( 1 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : شايد خواستن . ( 2 ) . دب ، آج ، لب ، فق يعنى . ( 3 ) . آج ، لب ، فق ، مر : در خواب تو را به آسمان برم . ( 4 ) . سوره انعام ( 6 ) آيه 60 . ( 6 - 5 ) . سوره زمر ( 39 ) آيه 42 . ( 7 ) . سوره سجده ( 32 ) آيه 11 . ( 8 ) . سوره غافر ( 40 ) آيه 77 . ( 9 ) . مب : وهب منبه . ( 10 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر گفت . ( 11 ) . مب از مفسران و . ( 12 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : كه .