حسن بصرى گفت : ولى هديهم ، هدايت ايشان را از الطاف و توفيق او تولَّا كند ، چه آن ، كار جز او نباشد ( 1 ) . * ( يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ ) * ، و اين بر سبيل مبالغت است ، و مراد الطاف و توفيق و آنچه جارى مجراى آن باشد كه بنده به ايمان نزديك شود و از كفر دور شود ، فعلى كه خداى تعالى كند كه عند آن بنده از كفر بيرون آيد و به ايمان در ( 2 ) شود . چون خداى تعالى كند گفت : خود ( 3 ) ، مخرج منم ، چنان كه در باب سورهء گفت : وَإِذا ما أُنْزِلَتْ سُورَةٌ ( 4 ) . . . ، الى قوله : فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزادَتْهُمْ إِيماناً ( 5 ) . . . ، يعنى ازدادوا عند نزولها [ ايمانا ] . ( 6 ) وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْساً ( 7 ) . . . ، در هر دو آيت اضافهء زيادت ايمان و كفر با سورت كرد ، و سورت فعل نكند ، يعنى ايشان عند نزول سورت در كفر و ايمان بيفزودند ، و دليل بر آن كه چنين است قرينه آيت : * ( وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِياؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُماتِ . ) * و از جمله طاغوت كه بدون خداى پرستند بل بيشتر و غالبتر ( 8 ) ، اصنام و اوثان و اشجار و احجار باشد و آفتاب و ستاره و آتش ، و اين همه جمادند ، فعل از ايشان درست نباشد . و آن كه شيطان ( 9 ) است و رؤساى ضلالت بر سبيل حقيقت اخراج نكنند كسى را از ايمان به كفر ، و لكن اغراء و اغواء و تزيين كنند چون كافران عند اغراى ايشان خروج كنند از ايمان به كفر ، حق تعالى اطلاق كرد و گفت : اخراج خود طاغوت كردند . واقدي گفت : هر نور و ظلمتى كه در قرآن است مراد بخش ( 10 ) ايمان و كفر است ، مگر آن كه در سورة الانعام است كه مراد بخش ( 11 ) شب و روز است .

--> ( 1 ) . مب قوله تعالى . ( 2 ) . اساس ، دب ، مب ، دور ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 3 ) . اساس ، مر : چون ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 5 - 4 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 124 . ( 6 ) . اساس : ندارد ، از مج افزوده شد . ( 7 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 125 . ( 8 ) . اساس ، مب ، مر و ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها زايد مىنمايد . ( 9 ) . اساس ، لب ، مب ، مر : سلطان ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 11 - 10 ) . دب : بخشش .