كار آخرت . ضحّاك و كلبى بر عكس اين گفتند : * ( ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ ) * ، كار آخرت براى آن كه آخرت در پيش دارند ، و روى آن جا دارند ، و باز گشت ( 1 ) آن جاست . * ( وَما خَلْفَهُمْ ) * ، آنچه پس ايشان است از دنيا كه با پس پشت افگنده‌اند . مقاتل و واقدى گفتند : آنچه پيش ايشان بوده است ، يعنى پيش خلق عالم و فريشتگان ، و آنچه پس خلق عالم بوده باشد . و گفتند : * ( ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ ) * ، آنچه در ميان آنند ( 2 ) از خير و شرّ ، و آنچه پس ايشان است ، يعنى آنچه خواهند كردن . * ( وَلا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِه إِلَّا بِما شاءَ ) * ، و خلقان را احاطه نبود به چيزى از علم ( 3 ) الَّا ( 4 ) به آنچه او خواهد . احاطه چو ( 5 ) با علم مقرون باشد معنى عالمى باشد بر وجه تأكيد چون كسى چيزى داند به تفصيل ، چنان كه چيزى از علم او به در نشود گويند : احاط علمه بكذا و احاط بكذا علما ، پندارى علم او به گرد آن معلوم در آمد ، و رها نكرد كه چيزى از آن بيرون شود . و « علم » در آيت به معنى معلوم است تا اشاعره را تمسّك نباشد ، يقال : هذا الكتاب في ( 6 ) علم فلان ، اى معلومه . و اين مسأله از علم شافعى است يا از علم ابو حنيفه ، يعنى از معلوم ايشان است براى آن كه علم ايشان در دل ايشان باشد . و « علم » آيت ( 7 ) به معنى عالمى . چنان كه : وَأَنَّ اللَّه قَدْ أَحاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ عِلْماً ( 8 ) ، علم او محيط است به همه چيز يعنى عالمى او . و در اين آيهء علم به معنى معلوم ( 9 ) . دگر در آيت دليلى ظاهر هست بر اين كه ما گفتيم ، و آن آن است كه گفت : كس به ( 10 ) علم او محيط نشود الَّا به آنچه او خواهد . [ و معنى آن است كه : الَّا به آنچه او خواهد ] ( 11 ) كه اطَّلاع دهد بر آن از آن كه راه نمايد و دليل انگيزد و خلق علم ( 12 )

--> ( 1 ) . مج ، وز با ، دب ، آج ، لب ، فق ، مر به . ( 2 ) . فق : آننند . ( 3 ) . دب ، آج ، لب ، فق او . ( 4 ) . مج ، وز و . ( 5 ) . آج : چون . ( 6 ) . دب ، آج ، لب ، فق فى . ( 7 ) . وز : آيد . ( 8 ) . سورهء طلاق ( 65 ) آيهء 12 . ( 9 ) . مج ، وز ، دب ، آج ، لب ، فق است . ( 10 ) . اساس : كسب ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 11 ) . اساس : ندارد ، با توجّه به مج افزوده شد . ( 12 ) . اساس ، مب ، مر : عالم ، با توجّه به مج و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد .