* ( لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً ) * ( 1 ) ، از آن كه مىگويند آتش دوزخ به ما نرسد و ما معذّب نباشيم الَّا روزى چند شمرده . و آنچه گفتند : نَحْنُ أَبْناءُ اللَّه وَأَحِبَّاؤُه ( 2 ) . . . ، و آنچه گفتند : لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى ( 3 ) . . . ، مجاهد و قتاده گفتند : إلَّا كذبا و باطلا ( 4 ) ، مراد به امانىّ دروغ است ، و آن آن است كه خداى تعالى از ايشان حكايت كرد في قوله : وَقالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّه وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّه ( 5 ) . . . ، و از اين جاست حديث عثمان عفّان : ما تمنّيت منذ اسلمت ، اى ما كذبت ، گفت : تا اسلام آوردم دروغ نگفتم . و بعضى اعراب ابن داب را گفت - و او حديثى مىكرد : اهذا شىء رويته ام شىء تمنّيته ، اين چيزى است كه روايت مىكنى يا چيزى است كه فرا بافته اى به دروغ ؟ و بر اين قول و بر قول حسن بصرى ( 6 ) استثناى منقطع باشد ، براى آنچه مستثنى از جنس مستثنى منه نيست ، و بر قول اوّل قريبتر آن است كه استثناى متّصل باشد . * ( وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ ) * ، « إن » به معنى « ما » ى نفى است ، و هر آن « إن » كه از پس او « إلَّا » باشد ، به معنى « ما » ى نفى بود ، نحو قوله : إِنِ الْكافِرُونَ إِلَّا فِي غُرُورٍ ( 7 ) ، و قوله : إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ ( 8 ) ، و مانند اين ، گفت : الَّا گمان نمىبرند و ايشان را در آنچه مىگويند يقينى نيست ، چنان كه در دگر آيت گفت : ما لَهُمْ بِه مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ ( 9 ) . . . ، مجاهد و قتاده و ربيع گفتند : معنى آن است كه الَّا دروغ نمىگويند . * ( فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ) * ، ابو سعيد خدرىّ روايت كند از رسول - عليه السّلام - كه گفت : « ويل » ، نام وادى است در دوزخ كه چون كافران را در وى افگنند چهل سال مىروند و ( 10 ) به قعرش نرسيده باشند . سعيد مسيّب گفت : وادى است در دوزخ كه اگر كوههاى دنيا در وى افگنند

--> ( 1 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 80 . ( 2 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 18 . ( 3 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 111 . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها و . ( 5 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 30 . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها الَّا . ( 7 ) . سورهء ملك ( 67 ) آيهء 20 . ( 8 ) . سوره ملك ( 67 ) آيهء 9 . ( 9 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 157 . ( 10 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر هنوز .