تعالى كردند يعنى توريت . * ( مِنْ بَعْدِ ما عَقَلُوه ) * ، از پس آن كه شناخته و دانسته بودند و معنى فهم كرده . * ( وَهُمْ يَعْلَمُونَ ) * ، و ايشان مىدانستند كه آن كلام ( 1 ) خداى است . قول دگر آن است كه : ايشان مىدانستند كه ايشان را نيست كه آن تغيير و تبديل كنند . و قوله : * ( يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّه ) * ، خلاف كردند در آن كه اين كلام از كه مىشنيدند . مجاهد و قتاده و عكرمه و سدّي گفتند : از موسى مىشنيدند . عبد اللَّه عبّاس گفت : از خداى مىشنيدند به طور . بر اين قول ، مراد به فريق منهم ، آن هفتاد مرد باشند كه موسى - عليه السّلام - ايشان را با خود به طور برد تا كلام خداى شنوند ( 2 ) . مقاتل گفت : تحريف ايشان آن بود كه چون باز آمدند ، گفتند : ما شنيديم كلام خداى و اوامر و نواهى او ، و لكن ما را مخيّر كرد ، گفت : اگر خواهى كنى ، و اگر نخواهى مكنى كه بر شما باكى نيست . و در آيت دليل است بر آن كه كلام خداى تعالى از جنس حرف و صوت است ، براى آن كه حق تعالى گفت : * ( يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّه ) * ، و ادراك سمع به هيچ معنى از معانى تعلَّق ندارد جز به صوت ( 3 ) و آنچه ايشان دعوى كردند از آن كه كلام معنى باشد قايم به ذات متكلَّم ، و اگر چه از او چيزى نشنوند ، حديثى نامعقول است و طريقى نيست به اثبات آن و دون اثباته خرط القتاد ( 4 ) تهاب شوكته اليد . * ( وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا ) * ، چون ايشان را ملاقات بود به مؤمنان ، يعنى چون به مؤمنان رسند و با هم افتند . و معنى « ملاقات » و « لقاء » به استقصاء گفته شد گويند : ما نيز مؤمنيم ، و چون به خلوات ( 5 ) با يكديگر اوفتند ، گويند : * ( أَ تُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّه عَلَيْكُمْ ) * ، ايشان را نمىگوى و حديث مىكنى ( 6 ) با ايشان ؟ و معنى « فتح اللَّه » ، حكم اللَّه است ، و از اين جا حاكم را فتّاح ( 7 ) خوانند ، و منه قوله تعالى : رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفاتِحِينَ ( 8 ) ، و اين قول

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مب كلام . ( 2 ) . مب : خداى تعالى شنودند . ( 3 ) . مر : صورت . ( 4 ) . لب ، فق ، مب ، مر : التقاد . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها : خلوت . ( 6 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : نمىكنى / نمىكنيد . ( 7 ) . مج ، مب : افتتاح . ( 8 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 89 .