از اسماء مقصوره شمارند او را ( 1 ) . گفته‌اند : اسمى است مركّب از دو نام به لغت عبرى ، و در اصل « موشى » بوده است ، چه « مو » به زبان ايشان آب باشد ، و « شا » شجر ، براى آنش « موشى » خواندند كه او را در ميان آب و درختان يافتند در سراى فرعون چون مادر او را به رود نيل افگند . آنگه چون معرّب كردند ، « شين » را « سين » كردند ، و هو موسى بن عمران بن يصهر بن فاهث بن لاوى بن يعقوب اسرايل اللَّه . و گفته‌اند : اين چهل روز ، سى روز ذو القعده است و ده روز از دههء اوّل ذى الحجّة . « ثمّ » ، حرفى از حروف عطف است ، و معنى او مهلت و تراخى بود ( 2 ) . * ( اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ ) * ، اتّخاذ ، افتعال بود من الأخذ ، و اتّخذ ، يك بار متعدّى بود به يك مفعول ، و يك بار به دو مفعول ، مثال اوّل قوله تعالى : أَمِ اتَّخَذَ مِمَّا يَخْلُقُ بَناتٍ ( 3 ) . . . ، و قوله : وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّه آلِهَةً ( 4 ) . . . ، و قوله : يا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا ( 5 ) . و امّا آن جا كه متعدّى باشد به دو مفعول ( 6 ) ، قوله تعالى : يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ ( 7 ) . . . ، و ( 8 ) قوله : اتَّخَذُوا أَيْمانَهُمْ جُنَّةً ( 9 ) . . . ، و در اين آيت متعدّى است به دو مفعول ، و لكن مفعول دوم محذوف است ، و تقدير چنين است : اتّخذتم العجل الها . * ( مِنْ بَعْدِه ) * ، ( 10 ) كنايت راجع است با وعد ، و گفته‌اند : راجع است با موسى ، و تقدير چنين است : من بعد ذهاب موسى و غيبته ، پس از آن كه موسى به مناجات رفت و از شما غايب شد ( 11 ) . * ( وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ ) * ، « واو » ، حال راست ، و ظلم در آيت حمل بايد كردن بر ظلم حقيقى ، و مراد ادخال ضرر باشد بر خويشتن ، يعنى عقاب عبادت عجل . و حمل توان كردن بر ظلم مجازى كه عرب گويند : ظلم [ 84 - ر ] وضع شىء باشد در جز موضع خود ، چون ايشان عبادت نه به جاى خود نهادند ظالم بودند از روى

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها و . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها قوله . ( 3 ) . سورهء زخرف ( 43 ) آيهء 16 . ( 4 ) . سورهء مريم ( 19 ) آيهء 81 . ( 5 ) . سورهء فرقان ( 25 ) آيهء 27 . ( 6 ، 8 ) . مج ، دب ، فق ، وز فى . ( 7 ) . سورهء ممتحنه ( 60 ) آيهء 1 . ( 9 ) . سورهء مجادله ( 58 ) آيهء 16 . ( 10 ) . همهء نسخه بدلها گفته‌اند پس از وعده . ( 11 ) . همهء نسخه بدلها قوله .