عام را كه شامل بود جمله متناول خود را مستغرق گويند ، و اغرورقت عينه آن باشد كه چشمش پر از آب شود . * ( وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ ) * ، « واو » ، حال راست ، يعنى ما اين غرق فرعون و قومش به چشم شما كرديم در حالى كه در او مىنگريدى . و « نظر » به معانى مختلف آمده است ، به معنى تقليب حدقه درست ( 1 ) به جانب مرئى ( 2 ) طلب رؤيت او ، و اين طريق رؤيت باشد و سبب او . و آن كس كه گمان برد كه « نظر » به معنى رؤيت باشد ، خطايش از اين جا افتاد ، و نظر به معنى فكر باشد في قوله : أَ وَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ ( 3 ) . . . ، و : أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ ( 4 ) . قُلِ انْظُرُوا ما ذا فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ ( 5 ) . . . ، فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّه ( 6 ) . . . ، الى غير ذلك من الايات . و اين قسمت در قرآن نظاير بسيار دارد . و « نظر » ، به معنى رحمت باشد ، في قوله : وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ ( 7 ) . . . ، اى لا يرحمهم . و گفته‌اند : اين از قسمت اولى است براى آن كه ينظر في حاله اوّلا فيعرف حاله فيرحمه فى الشّاهد ( 8 ) ، در شاهد از ما يكى در حال ديگرى نگرد حالش مختلّ بيند ، بر او رحمتش آيد . و در حقّ خداى تعالى بر مجاز بود چيز ( 9 ) را به نام آنچه طريق اوست باز خوانده باشد . دگر ، به معنى مقابله بود في قولهم : جبلان يتناظران ، اى يتقابلان ، دو كوه به هم نگرانند ، يعنى برابر يكديگرند . و گفتند اين نيز هم از قسمت اوّل است كه نظر به چشم باشد ، و تحقيق معنى آن بود كه : وقعا موقعا لو كان لهما آلة النّظر لتناظرا ، چنان افتاده‌اند كه اگر آلت نظر داشتندى به يكديگر ناظر بودندى ، چنان كه گويد ( 10 ) الجبلان يتناوحان اذا تقابلا ( 11 ) ، معنى هم اين است كه در جاى دو نوحه گر فتاده‌اند كه جاى ايشان برابر يكديگر بود ، و اين وجوه سره است و محقّقانه است .

--> ( 1 ) . آج : است . ( 2 ) . آج : جانب منظور براى . ( 3 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 185 . ( 4 ) . سورهء غاشيه ( 88 ) آيهء 17 . ( 5 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 101 . ( 6 ) . سورهء روم ( 30 ) آيهء 50 . ( 7 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 77 . ( 8 ) . آج : فى الثانى . ( 9 ) . آج ، لب ، فق ، مب ، مر : چيزى . ( 10 ) . مج ، آج ، لب ، وز : گويند : ( 11 ) . آج ، لب : يتقابلان .