وَ اللَّيْلِ إِذا يَسْرِ ( 1 ) ، براى سر آيت تا ملايم بود ذكر اسجاع آيات را ، و « رهبت » ، خوف باشد و ضدّ او در عبارت رغبت بود . حق تعالى مىگويد : از من بترسى به كردن چيزى كه مستحقّ عقوبت من شوى ، و بيان كرديم كه معنى آن است كه : از عقاب من بترسى . * ( وَآمِنُوا ) * ، امر است ايشان را . * ( بِما أَنْزَلْتُ ) * ، « ما » موصوله است ، به آنچه من فرو فرستادم ، يعنى قرآن . * ( مُصَدِّقاً ) * ، راست دارنده ، نصب او بر حال است . * ( لِما مَعَكُمْ ) * ، مراد كتب اوايل ( 2 ) است از توريت و انجيل . حق تعالى ايشان را ترغيب مىافگند در ايمان آوردن به قرآن ، چه قرآن مصدّق كتب ايشان است ، و كتب ايشان مصدّق قرآن است ، اگر بگويند و پنهان باز نكنند ( 3 ) . و انزال و تنزيل ، نقل بود از جهت علو به جهت سفل ، و در آيت دليل است بر حدوث قرآن ، چه آن كه منزل باشد قديم نبود ، [ 69 - پ ] و نزول بر قديم روا نباشد . * ( وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِه ) * ، درست آن است كه « ها » ، كنايت از قرآن است ، و اين قول ابن جريج است . و ابو العاليه گفت : كنايت است از رسول - عليه السّلام - و اصمّ گفت : مراد كتاب ايشان است ، يعنى به محمّد كافر مىشوى ( 4 ) كه ذكر او در كتابهاى شماست ! كفر به او كفر به كتابهاى شما باشد . اگر گويند ، چرا گفت : * ( أَوَّلَ كافِرٍ ) * در ( 5 ) لفظ واحد ، و در صدر آيت خطاب با جماعتى است ؟ جواب فرّاء و اخفش گفتند : اگر چه ظاهر اسم است بر مذهب فعل رانده است آن را ، تقدير چنين است كه : اوّل من كفر ، و فعل را تثنيه و جمع نكنند . و مبرّد مىگويد وجه آن است ( 6 ) : * ( أَوَّلَ كافِرٍ ) * را صفت موصوفى تقدير بايد كردن كه در لفظ واحد بود در معنى جمع ، چنان كه اوّل حزب او قبيل او رهط كافر ، چنان كه شاعر گفت : و اذا هم طعموا فألأم طاعم و اذا هم جاعوا فشرّ جياع

--> ( 1 ) . سورهء فجر ( 89 ) آيهء 4 . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج ، وز : اوّلى . ( 3 ) . مج ، وز : باز نگويند . ( 4 ) . كذا : در اساس ، مج ، مب ، مر : مشويد ، دب ، آج ، لب ، فق ، وز : مشوى / مشويد . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها : بر . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها كه .