است و قتاده و مجاهد و سعيد جبير كه ( 1 ) : نام همه چيزهاست حتّى القصعة و القصيعة ، تا باز آموخت آدم را كه اين كاسه بزرگ است و آن كاسه خرد ( 2 ) است . و ظاهر آيت اقتضاى اين مىكند براى تأكيد به لفظ كلّ . خلاف كردند در آن كه به كدام لغت گفت . بيشتر مفسّران بر آنند كه : به لغت تازى آموخت او را ، و بعضى دگر گفتند : به همه لغتها خبر داد او را ، و آدم - عليه السّلام - همه لغتها و زبانها دانستى و بدان سخن گفتى . قوله : * ( ثُمَّ عَرَضَهُمْ ) * ، پس عرضه كرد آن را بر فريشتگان . خلاف كردند در آن كه اسماء عرضه كرد يا مسمّيات . بعضى گفتند - و اين يك روايت است از قتاده و عبد اللَّه عبّاس - كه : نامها عرضه كرد ، يعنى آن نامها كه خداى او را بياموخت ، يعنى سؤال كرد فريشتگان را بر وجه امتحان از آن نامها ، گفت : اين نام چه باشد ؟ و آن نام كه باشد ؟ بر قوّت اين قول ، قراءت ابىّ بيارند كه او خواند : ثمّ عرضها . و در حرف عبد اللَّه بن مسعود اعني قراءت او چنين آمد كه : ثمّ عرضهنّ ، و بر اين دو قراءت ، ضمير راجع بود با اسماء . و قول دوم [ 56 - ر ] يك روايت است از عبد اللَّه عبّاس ، و آن قول مجاهد و حسن بصرى است كه : عرض مسمّيات و اشياء كرد ، و براى آن « عرضهم » گفت ، و اگر چه بيشتر نا عاقل بودند به ضمير عقلا كه تغليب داد عقلا را بر نا عاقلان ، چنان كه تغليب دهند مذكّر را بر مؤنّث ، و اگر چه در عدد بيشتر باشد مؤنّث . و اين قول درستتر است براى ظاهر را كه « هم » بر اسماء نيوفتد الَّا بر مجاز . اكنون خلاف كردند در آن كه ، چگونه عرض كرد . بيشتر مفسّران و اهل علم بر آنند كه : بيافريد و حاضر كرد و عرض كرد و گفت : نام اين چيزها چيست ؟ بگويى اگر دانى ، و بعضى دگر گفتند : آن چيزها نا آفريده در دل ايشان مصوّر كرد ، آنگه گفت : * ( أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ ) * ، يعنى اين چيزها كه در دل شما مصوّر است ، و قول اوّل معتمد است . * ( فَقالَ أَنْبِئُونِي ) * ، گفت - يعنى آدم فرشتگان را كه : خبر دهى مرا . و « نبأ » ، خبر

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها مراد . ( 2 ) . مج ، وز ، مب ، مر : خورد .