هلاكشان باشد ، إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ ( 1 ) . * ( وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ ) * ، و امّا كافران چون اين مثل بشنوند ، بر سبيل انكار گويند : * ( ما ذا أَرادَ اللَّه بِهذا مَثَلًا ) * ، صورت استفهام است و مراد انكار ، يعنى اين چه سخن باشد و خداى را به اين چه حاجت است ، و اين به چه در خور است ، و در اين چه فايده است ؟ خداى تعالى جواب داد كه : در اين چه فايده است ، گفت : * ( يُضِلُّ بِه كَثِيراً وَيَهْدِي بِه كَثِيراً ) * ، تا اضلال كند به آن بسيارى كس را ، و هدايت كند به آن بسيارى ( 2 ) را ( 3 ) ، و معنى آيت روشن نشود مگر پس از آن كه معنى ضلال و افساد و اقسام او گفته شود ، چه معنى هدى ( 4 ) و اقسام او برفت . بدان كه : اصل « ضلال ( 5 ) » هلاك بود ، يقال : ضلّ الماء فى اللَّبن اذا ضاع فيه ، و از اين جاست قول خداى تعالى : أَ إِذا ضَلَلْنا فِي الأَرْضِ . . . ( 6 ) ، اى هلكنا ، چون در زمين نيست شويم . و آن را كه اداء كند به هلاك و عقاب ( 7 ) يا طريق آن باشد بر توسّع ، آن را ضلال خوانند . از وجوه ضلال ، يكى عذاب بود ، كما قال تعالى : إِنَّ الْمُجْرِمِينَ [ 47 - ر ] فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ ( 8 ) . و « اضلال » از اين قسمت به معنى عقوبت باشد ، قال اللَّه تعالى : وَيُضِلُّ اللَّه الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّه ما يَشاءُ ( 9 ) ، يعنى يعاقبهم . و اين نيز حقيقت باشد . و امثال اين بسيار است در قرآن ، قوله : بَلِ ( 10 ) الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَالضَّلالِ الْبَعِيدِ ( 11 ) . و قوله حكاية عن خزنة النّار : إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ كَبِيرٍ ( 12 ) . دگر ، « اضلال » ، به معنى ابطال عمل آيد في قوله : فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ ( 13 ) ، و قوله : الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا . . . ( 14 ) ، اى بطل . دگر ، به

--> ( 1 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 178 . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها ، بجزها كس . ( 3 ) . آج ، لب ، فق ، وز ، مب و هدايت رساند به آن بسيارى را . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها ، بجزها : هدايت . ( 5 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : اضلال . ( 6 ) . سورهء سجده ( 32 ) آيهء 10 . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها ، بجزها : عذاب . ( 8 ) . سورهء قمر ( 54 ) آيهء 47 . ( 9 ) . سورهء ابراهيم ( 14 ) آيهء 27 . ( 10 ) . اساس و ديگر نسخه بدلها : انّ ، با توجّه به ضبط قرآن مجيد ، تصحيح شد . ( 11 ) . سورهء سبأ ( 34 ) آيهء 8 . ( 12 ) . سورهء ملك ( 67 ) آيهء 9 . ( 13 ) . سورهء محمّد ( 47 ) آيهء 4 . ( 14 ) . سورهء كهف ( 18 ) آيهء 104 .