تعالى : أَ أَشْفَقْتُمْ أَنْ تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقاتٍ ( 1 ) . . . ، پس تلاوت برجاست و حكم منسوخ . و دوم آن است كه : تلاوت منسوخ بود و حكم بر جاى بر عكس قسمت اوّل ، و آن آيت رجم زانى باشد كه در اخبار و تفاسير چنين است كه ، در سورة النّور اين آيت بود كه : الشّيخ و الشّيخة ( 2 ) اذا زنيا فارجموهما البتّة فانّهما قضيا الشّهوة جزاء بما كسبا نكالا من اللَّه و اللَّه عزيز حكيم ، اين آيت را تلاوت منسوخ است و حكم بر جاى . و سه‌ام ( 3 ) آن كه : لفظ و حكم هر دو منسوخ باشد ، چنان كه در خبر آورده‌اند كه در قرآن بود كه : « انّ عشر رضعات يحرّمن » ، ده رضعه حكم تحريم پديد آرد ، آنگه آن را نسخ فرمود به پنج تا ( 4 ) به پانزده رضعه - على خلاف بين الفقهاء فيه . و استقصاى كلام در نسخ و احكام او و بسط مسايل او از جملهء اصول الفقه بود ، و نه از ( 5 ) شرط اين كتاب است ( 6 ) ، و اين مقدار براى آن گفته شد كه در قرآن لفظ نسخ و آيات ناسخه و منسوخه هست ، از اين مقدار چاره نباشد . و « منسوخ » آن بود كه حكمش بگردانند ، يا تلاوتش به تلاوت ( 7 ) يا بدليل ناسخ . امّا « عامّ » لفظى بود صالح هر آن چيز را كز آن جنس باشد ، و آنكه از يكى به دو تعدّى كند يا بالاى آن ، آن را عامّ خوانند . و « خاصّ » ، آن باشد كه متناول نبود الَّا يكى را معيّن از آن جنس ، مثال اوّل : يا أَيُّهَا النَّاسُ ( 8 ) . . . و يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ( 9 ) . . . ، و مثال دوم ( 10 ) : يا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنا رَبَّكَ ( 11 ) . امّا آن كه عموم را صيغتى مفرد باشد كه خصوص را نشايد ، و اگر در خصوص استعمال كنند مجاز باشد يا نه چنين باشد ، و خلاف در اين مسأله نزديك سيّد مرتضى علم الهدى - قدّس اللَّه روحه - چنان است كه عموم را صيغتى مفرد مخصوص نباشد كه از او جز عموم ندانند ، بل هر صيغتى كه عموم را دعوى كردند ، صالح باشد -

--> ( 1 ) . سورهء مجادله ( 58 ) آيهء 13 . ( 2 ) . مر الشّيخوخة . ( 3 ) . مج ، آج ، لب ، وز : سيوم ، دب ، فق ، مب ، مر : سيم . ( 4 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، مب ، مر : يا . ( 5 ) . دب ، آج ، لب ، فق : آن . ( 6 ) . دب ، مب ، مر : و آن شرط در اين كتاب گنجايش ندارد . ( 7 ) . دب ، آج ، لب ، فق ، وز ، مب ، مر آيهء ناسخه . ( 8 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 21 ، و نيز 19 مورد ديگر در سوره‌هاى مختلف . ( 9 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 104 ، و نيز 88 مورد ديگر در سوره‌هاى مختلف . ( 10 ) . مب ، مر : دويم . ( 11 ) . سورهء زخرف ( 43 ) آيهء 49 .