بآنحضرت داده بود بانجام خواهد بآنحضرت داده بود بانجام خواهد رساند . به نظر نگارنده : مراد از ذلك الكتاب و الكتاب در اين گونه آيات اشاره است به آنچه در آنوقت نازل شده بود و آنچه در علم خدا بود كه در آينده نازل شود . و يا اشاره است به آنچه نازل شده بود و آنچه در قلب رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله بود بنا بر آنكه قرآن همگى يك دفعه بقلب آنحضرت نازل شده است و در « نزل » انشاء اللَّه خواهد آمد . على هذا مراد از كتاب همهء قرآن است نه بعضى و نه سوره‌اى از آن . چنان كه المنار گفته است . * ( يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ الله ) * آل عمران : 70 . مراد از كتاب در اين گونه آيات تورات و انجيل است و اهل كتاب همان يهود و نصارىاند در « صابى » گذشت كه ظاهرا صابئين نيز اهل كتاب هستند ، مجوس را نيز در احكام باهل كتاب لاحق كرده‌اند ولى ظاهرا مجوس بنا بر روايات اهل كتابند نه اينكه از آيات منظور باشند . * ( وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ ) * بقره : 151 . ظاهرا مراد از كتاب احكام و از حكمت درك و تفكَّر است چنان كه در « حكمت » گفته‌ايم . * ( وَما مِنْ دَابَّةٍ فِي الأَرْضِ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْه إِلَّا أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ ) * انعام : 38 . ممكن است مراد از كتاب ، خلقت و تكوين باشد يعنى : ما در تكوين و خلقت عالم ابدا كوتاهى نكرده‌ايم و آنچه براى هر موجود و هر جنبنده لازم بود از نظر دور نداشته و بوى عنايت كرده‌ايم . و اگر مراد از كتاب قرآن باشد معنى چنين مىشود : ما در قرآن كه براى هدايت مردم نازل شده در بيان و اشاره به آنچه در هدايت و راهنمائى مردم لازم بوده كوتاهى نكرده‌ايم و از جمله جامعهء جنبندگان و زندگى اجتماعى آنها را يادآورى ميكنيم كه