به خودش داده مىشود و در آياتى نظير * ( « لا يُحِبُّ الله الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ » ) * نساء : 148 . بمعنى جور و ستم است . ظلوم : صيغهء مبالغه است مثل كذوب ، و دود * ( « إِنَّ الإِنْسانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ » ) * ابراهيم : 34 . راستى انسان بسيار ستمگر و بسيار كفران كننده است اين حكم نسبت بانسانى است كه تربيت دينى ندارد . راجع بآيهء * ( « إِنَّه كانَ ظَلُوماً جَهُولًا » ) * احزاب : 72 . در « جهل » سخن گفته‌ايم . ظلَّام : صيغهء مبالغه است اين كلمه پنج بار در قرآن به كار رفته : آل عمران : 182 ، انفال : 51 ، حج : 10 ، فصلت : 46 ، ق : 29 . و همه دربارهء نفى ظلم از پروردگار است * ( « وَأَنَّ الله لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ » ) * * ( « وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ » ) * . در سه سورهء اول در ما قبل آيه جملهء * ( « ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ » ) * * ( « وَنُذِيقُه يَوْمَ الْقِيامَةِ عَذابَ الْحَرِيقِ » ) * واقع شده و در سورهء ق چند آيه قبل آمده * ( « أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ » ) * و در سورهء فصلت آيه چنين است * ( « مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِه وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ » ) * و در آيهء اول پس از ذكر عذاب آمده * ( « ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ » ) * . . . * ( « أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ الله لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ » ) * در سورهء ق نيز قريب به آن است . به نظر من آمدن صيغهء مبالغه بمناسبت مقام است يعنى اگر خداوند كافر و ظالم را عذاب نميكرد و آنها را در رديف پاكان قرار ميداد و يا عمل هر كس را به خودش بر نميگرداند بسيار ستمگر بود و چون ظلَّام نيست لذا روى عدل عذاب مىكند . . . پس از توجّه به اين معنى ديدم الميزان و المنار نيز قريب به اين مضمون گفته‌اند . بقول بعضى از بزرگان صيغهء ظلَّام براى مبالغه در نفى ظلم است ولى مطلب فوق از آن بهتر است و بقول بعضى خداوند اگر ظلمى ميكرد حتما ظلَّام بود نه ظالم زيرا اگر بهر يك از بندگان جزئيترين ظلمى ميكرد نسبت بملاحظهء همهء آنها ظلَّام ميشد . اين سخن فى نفسه درست است و در قرآن