دربارهء خدا « ليس به ظالم » نيامده و پيوسته * ( « لَيْسَ بِظَلَّامٍ » ) * آمده ولى آيات فوق در اين صدد نيست . بلى در افعال اين ماده آمده * ( « إِنَّ الله لا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً » ) * يونس : 44 . * ( « وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً » ) * كهف : 49 . بعضى جاها نسبت ظلم به غير اولى العقل داده شد مثل * ( « وَكَذلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذا أَخَذَ الْقُرى وَهِيَ ظالِمَةٌ » ) * هود : 102 . اين تعبير در سورهء انبياء آيهء 11 و حج آيهء 45 و 48 نيز آمده است مراد از آن ظاهرا ظلم اهل شهر است چنان كه در آيهء * ( « رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِه الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها » ) * نساء : 75 . صريحا نسبت ظلم باهل داده شده است . ظلمة : تاريكى . جمع ان ظلمات است * ( « أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيه ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ » ) * بقره : 19 . راغب گفته از جهل و شرك و فسق بظلم تعبير آورند چنان كه از علم و توحيد و عدل بنور تعبير آورند . * ( « الله وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ » ) * بقره : 257 . ظلمات در آيه تيرگيهاى كفر و نور روشنى ايمان است نظير * ( « كِتابٌ أَنْزَلْناه إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ » ) * ابراهيم : 1 . فعل آن از باب افعال آمده و لازم است مثل * ( « وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا » ) * بقره : 20 . چون بر آنها تاريك گردد ميايستند گويند : « اظلم اللَّيل : صار مظلما » . مظلم ( بصيغهء فاعل ) تاريك ايضا كسى كه در تاريكى داخل شود * ( « كَأَنَّما أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعاً مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِماً » ) * يونس : 27 . * ( « قِطَعاً » ) * حال است از ليل ، يعنى گوئى صورتشان با تكَّه هائى از شب تاريك پوشيده است * ( « وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْه النَّهارَ فَإِذا هُمْ مُظْلِمُونَ » ) * يس : 37 . * ( « مُظْلِمُونَ » ) * بظلمت داخل شوندگاناند . * ( « يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فِي ظُلُماتٍ ثَلاثٍ » زمر : 6 . در الميزان فرموده : ظلمات ثلث بقولى عبارتاند از ظلمت شكم و رحم و بچّه دان ، و آن را در مجمع