به اين آيه در « ذرء » سخن گفتيم بقولى . مراد از فلك مشحون كشتى نوح است بقولى مراد مطلق كشتى است . قول اول بعيد است . ناگفته نماند در آيات قبل آمده * ( وَآيَةٌ لَهُمُ الأَرْضُ الْمَيْتَةُ ) * . . . * ( وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْه النَّهارَ ) * . . . * ( وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ . . . ) * اگر مراد از « آيه » در اين آيات علائم ربوبيت و توحيد باشد آنوقت مراد از فلك مشحون مطلق كشتى است و كاملا قابل فهم است و اگر غرض آيات معاد باشد تطبيق آن تا حدّى مشكل است ولى ظاهر آيات نشان ميدهد كه علائم ربوبيت و تدبير مراد است . مشحون سه بار در قرآن آمده است : شعراء : 119 - يس : 41 - صافات : 140 . اولى دربارهء كشتى نوح ، دومى مطلق كشتى ، سومى كشتى يونس است . شخص : شخوص چشم ، خيره شدن آن است . و آن اين است كه چشم گشاده بماند و برهم نيايد * ( إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيه الأَبْصارُ ) * ابراهيم : 42 . آنها را براى روزيكه چشمها خيره مىشود بتأخير مياندازد و آن كنايه است از هول و شدّت آن روز . * ( وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا ) * انبياء : 97 . شخوص بمعنى رفتن و اشخاص بمعنى فرستادن نيز آمده است . شدد : شدّ بمعنى محكم بستن است « شددت الشىء » يعنى آن را محكم بستم ( راغب ) * ( وَشَدَدْنا مُلْكَه ) * ص : 20 . حكومت او را محكم و قوى كرديم . * ( سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ ) * قصص : 35 . بازوى تو را حتما بوسيلهء برادرت قوى و نيرومند ميكنيم . * ( حَتَّى إِذا أَثْخَنْتُمُوهُمْ فَشُدُّوا الْوَثاقَ ) * محمد : 4 . چون آنها را سنگين كرديد بندها را محكم كنيد . * ( كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِه الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ ) * ابراهيم : 18 . مانند خاكستريكه باد در روز طوفانى بر آن سخت وزيده است . شديد : سخت . محكم . مثل عذاب