با توجه به مطالب گذشته ، ذيلا بايد چند مطلب بيان شود : 1 - تحليلي درباره افعال اختياري . 2 - جبر واختيار واخلاق . 3 - امربين امرين از نظر فلسفي ، كلامي واخلاقى . 4 - بحثي با ماديين . تحليلي درباره افعال اختياري هيچ كار ارادى واختياري ( به معناى عام اراده واختيار ) نيست كه بدون شعور وعلم فاعل به آن ، انجام بگيرد . خواه علمي كه عين ذات فاعل باشد - چنان كه در فاعل بالتجلي وجود دارد - وخواه علمي كه عين خود فعل باشد - چنان كه در مورد فاعل بالرضا ملاحظه مى شود - وخواه علمي كه لازمه علم به ذات باشد - چنان كه در فاعل بالعناية قائل شده اند - وخواه علمي كه از عوارض انفكاك پذير از ذات باشد - چنان كه در فاعل بالقصد تحقق مى يابد . همچنين هيچ كار ارادى واختياري نيست كه ( فاعل ) هيچ گونه محبت ورضايت وميل وكششى نسبت به آن نداشته باشد وبا كمال بي علاقگى ونفرت واشمئزاز ، آن را انجام دهد . حتى كسى كه داروى بد مزه اى را با بي رغبتي مى خورد يا خود را در اختيار جراح قرار مى دهد تا عضو فاسدى را از بدنش قطع كند ، چون علاقة به سلامتى خودش دارد وسلامتى وى جز از راه خوردن داروى تلخ يا بريدن عضو فاسد ، تأمين نمى شود ، از اين جهت به خوردن همان دارو واز دست دادن عضو بدنش ميل پيدا مى كند ، ميلى كه بر كراهت از مزه بد وناراحتى از قطع عضو ، غالب مى شود . محبت وخواستن كار هم به اختلاف أنواع فاعل ، متفاوت مى شود ومفاهيم