علمي وقرب به ذات حق سبحانه را در نظر بگيرد واز سوى ديگر ، در پرتو قوه تعقل ، مى تواند اهميت يك هدف وموجبات وموانع رسيدن آن را بطور منطقي ، تحت محاسبه درآورد ) . ( 1 ) خلاصه بحث از بحثهاى گذشته معلوم شد كه : أولا : افعال صادره از انسان ، مانند هر ممكن الوجود ديگرى ، در ذات خود ، به طورى است كه ممكن است بشود وممكن است نشود ودر پرتو علل ومقدمات معينى است كه ضرورت ووجوب پيدا مى كند . ثانيا : فعاليتهاى انسان وحيوان با فعاليتهاى جمادى از قبيل سوختن آتش وجذب جاذبه ومغناطيس وغيره ، فرق دارد وآن فرق اين است كه براي فعاليتهاى جمادى ، فقط يك راه در طبيعت تعيين شده وامكان انحراف از آن راه به جمادات داده نشده واز اين رو ، فعاليتهاى جمادى ، محدود ويكنواخت است ولى اين محدوديت ويكنواختى از فعاليتهاى حيواني برداشته شده وميدان عملي به آنها داده شده وتعيين راه به اراده وانتخاب خود حيوان واگذار شده است . ثالثا : انسان در كيفيت اختيار وانتخاب ، با حيوان فرق مى كند وآن اينكه : حيوان فقط تحت تأثير غريزه ، راهى را كه تعيين آن به اراده واختيار خود حيوان واگذار شده است ، تعيين واختيار مى كند ودر مقابل حكومت غريزه ، آزادى ندارد ولى انسان به عللى در مقابل تحريكات غريزي اجبار ندارد وآزاد است كه اثر تحريك غريزه را تحت محاسبه درآورد . وأحيانا در مقابل آن مقاومت كند وآن را به عقب براند .

--> ( 1 ) - أصول فلسفه وروش رئاليسم ، ج 3 ، ص 471 ( سه جلد در يك جلد ، چاپ دفتر انتشارات جامعه مدرسين ) .