اما در مورد معاد جسمانى بعضى در آن اظهار ترديد و شك مىكردند كه لحن آيات قرآن آن را منعكس كرده است ( نمل 66 ) و بعضى شديدا منكر بوده و حتى پيامبر ص را به خاطر ادعاى معاد جسمانى ( نعوذ باللَّه ) ديوانه ، يا مفترى بر خدا ، مىدانستند ( سبا 7 و 8 ) و به اين ترتيب اختلاف آنها در مساله معاد قابل انكار نيست . سپس مىافزايد : « اينچنين نيست كه آنها درباره قيامت مىگويند و فكر مىكنند ، و به زودى مىفهمند » ( * ( كَلَّا سَيَعْلَمُونَ ) * ) ( 1 ) . باز همچنين نيست كه آنها مىپندارند ، و به زودى آگاه خواهند شد « ( * ( ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ ) * ) . « آن روز با خبر مىشوند كه فرياد وا حسرتاى آنها بلند است ، و از تفريط و كوتاهى خود سخت پشيمان مىشوند » « أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتى عَلى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّه » ( زمر - 56 ) . آن روز كه امواج عذاب گرداگرد آنها را مىگيرد ، و تقاضاى بازگشت به دنيا را مىكنند « هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ » : « آيا راهى به بازگشت وجود دارد » ( شورى - 44 ) . حتى در لحظه مرگ كه حجابها از برابر چشم انسان كنار مىرود ،

--> ( 1 ) معروف در ميان علماى ادب عربى و مفسران اين است كه « كلا » حرف ردع است ، و معنى آن نفى يا نهى نسبت به مطالب قبل مىباشد ، ولى بعضى گفته‌اند كه در معانى ديگرى نيز به طور ندرت استعمال مىشود كه سه معنى را نام برده‌اند « تاكيد » و « الا » استفتاحيه و « حرف جواب به منزله نعم » كه هر كدام را بعضى برگزيده‌اند ( مجمع البحرين و كتب ديگر ) .