شده است ( 1 ) . شاهد اين تفسير آيه 33 سوره نحل است كه مىفرمايد : لْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ : « آيا آنها جز اين انتظارى دارند كه فرشتگان به سراغشان بيايند و يا امر پروردگارت فرا رسد » ؟ ! تعبير به « * ( صَفًّا صَفًّا ) * » اشاره به اين است كه ملائكه در صفوف مختلفى وارد محشر مىشوند و احتمالا فرشتگان هر آسمان در يك صف حضور مىيابند و گرداگرد اهل محشر را مىگيرند . سپس مىافزايد : « و در آن روز جهنم را حاضر كنند و در آن روز انسان متذكر مىشود ، اما چه فايده كه اين تذكر براى او سودى ندارد ( * ( وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الإِنْسانُ وَأَنَّى لَه الذِّكْرى ) * ) . از اين تعبير استفاده مىشود كه جهنم قابل حركت دادن است ، و آن را به مجرمان نزديك مىكنند ! ، همانگونه كه در مورد بهشت نيز در آيه 90 سوره شعرا مىخوانيم : وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ : « بهشت را به پرهيزكاران نزديك مىسازند » ! گرچه بعضى ميل دارند اينها را بر معنى مجازى حمل كنند و كنايه از ظهور بهشت و جهنم در برابر ديدگان نيكوكاران و بدكاران بگيرند ، ولى دليلى بر اين خلاف ظاهر در دست نيست ، بلكه بهتر است آن را به ظاهر خود رها سازيم ، چرا كه حقايق عالم قيامت دقيقا بر ما روشن نيست و شرايط حاكم بر آنجا با اينجا تفاوت بسيار دارد ، و هيچ مانعى ندارد كه در آن روز بهشت و دوزخ تغيير مكان دهند .

--> ( 1 ) تفسير الميزان جلد 20 صفحه 416 .