به زير پاى خود نظر مىافكندند چيزى جز زمين وجود نداشت ، گويى خداوند مىخواهد به آنها دستور انديشه كردن دهد ، انديشه اى به هنگام تنهايى كه طبعا بر محور اين چهار چيز دور مىزند » ( 1 ) . ولى اگر بخواهيم نظر را از محيط زندگى محدود عرب برداريم و در جوى وسيعتر به انديشه پردازيم ، مىتوان گفت : امور چهارگانه اى كه در آيات فوق آمده زير بناى زندگى انسان را تشكيل مىدهد : آسمان كانون نور است و باران و هوا ، و زمين مركز پرورش انواع مواد غذايى كوه‌ها رمز آرامش و ذخيره آب و مواد معدنى ، و شتر نمونه روشنى از چهارپايان اهلى كه در اختيار بشر قرار دارد . به اين ترتيب هم مسائل كشاورزى ، هم دامدارى و هم صنعتى در اين امور چهارگانه نهفته شده است ، و انديشه در اين نعمتهاى گوناگون ، خواه ناخواه انسان را به شكر منعم وامىدارد ، و شكر منعم او را به معرفت اللَّه و شناخت خالق نعمت دعوت مىكند . و به دنبال اين بحث توحيدى روى سخن را به پيامبر كرده مىگويد : « اكنون كه چنين است آنها را يادآورى كن ، تو فقط يادآورى كننده اى » ( * ( فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ ) * ) . تو هرگز مسلط بر آنان نيستى كه مجبورشان به ايمان سازى « ( * ( لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ ) * ) . آرى آفرينش آسمان و زمين و كوه‌ها و حيوانات نشان مىدهد كه اين عالم بىحساب نيست ، و آفرينش انسان نيز هدفى داشته ، اكنون كه چنين است آنها

--> ( 1 ) « تفسير فخر رازى » جلد 31 صفحه 158 .