است و هم به معنى « عدم ترس و وحشت » اصولا انسان وقتى اميد و انتظار كيفر داشته باشد طبعا مىترسد ، و اگر نداشته باشد نمىترسد و اين دو لازم و ملزوم يكديگرند ، لذا آنان كه اميد به حساب نداشته باشند ترسى هم ندارند . تعبير به « ان » كه براى تاكيد است و « كانوا » كه استمرار در ماضى را بيان مىكند و « حسابا » كه به صورت نكره بعد از نفى ذكر شده و معنى عموم را مىدهد ، همه بيانگر اين واقعيت است كه آنها مطلقا و هرگز هيچگونه انتظار و ترسى از حساب و كتاب نداشتند ، يا به تعبير ديگر حساب روز قيامت را به دست فراموشى سپرده ، و از برنامه زندگى خود كاملا حذف كرده بودند ، و طبيعى است كه چنين افرادى ، آلوده چنان گناهان عظيمى شوند ، و سرانجام گرفتار اين عذابهاى سخت و دردناك . و لذا بلافاصله مىافزايد : « آنها آيات ما را به كلى تكذيب كردند » ( * ( وَكَذَّبُوا بِآياتِنا كِذَّاباً ) * ) ( 1 ) . هواى نفس آن چنان بر آنها چيره شده بود كه همه آيات بيدارگر الهى را شديدا انكار كردند ، تا به هوسهاى سركش خود ادامه دهند ، و به خواسته‌ها و تمنيات نامشروع خويش لباس عمل بپوشاند . پيداست كه آيات در اينجا معنى وسيع و گسترده اى دارد كه همه آيات توحيد و نبوت و تشريع و تكوين ، و معجزات انبيا و احكام و سنن را شامل مىشود ، و با توجه به تكذيب اينهمه نشانه‌ها و آيات الهى كه جهان تكوين و تشريع را پر

--> ( 1 ) « كذاب » ( به كسر كاف ) يكى از صيغه‌هاى مصدر باب تفعيل ، به معنى تكذيب است ، بعضى از ارباب لغت نيز گفته‌اند : مصدر ثلاثى مجرد و معادل « كذب » است و به هر حال « مفعول مطلق » است براى « كذبوا » كه براى تاكيد آمده .